به گزارش ستاره صبح آنلاین، وبسایت آمریکایی المانیتور در گزارشی از تهران به بررسی تغییر راهبرد موشکی جمهوری اسلامی پس از جنگ با آمریکا و اسرائیل پرداخته است. بر اساس این گزارش، لغو محدودیت خودخواسته برد دو هزار کیلومتری موشکهای ایران، از تغییری مهم در رویکرد دفاعی و بازدارندگی تهران حکایت دارد؛ تغییری که میتواند دامنه تهدید موشکی ایران را از خاورمیانه به بخشهای وسیعتری از اروپا گسترش دهد.
المانیتور مینویسد اگرچه جنگ آسیبهای قابلتوجهی به زیرساختهای نظامی و موشکی ایران وارد کرده، مقامهای جمهوری اسلامی تلاش دارند این تجربه را نه نشانه شکست راهبرد موشکی، بلکه فرصتی برای توسعه تسلیحات دوربردتر و افزایش توان بازدارندگی معرفی کنند.
با این حال، گزارش تأکید میکند که افزایش برد موشکها لزوماً به معنای افزایش قدرت بازدارندگی نیست و ممکن است در نهایت به تشدید انزوای بینالمللی ایران منجر شود.
در ادامه، ترجمه کامل گزارش المانیتور را میخوانید.
فرمان رهبری جدید؛ پاسخ به حملات بدون محدودیت جغرافیایی
تصویری که این هفته در وبسایت رهبر جمهوری اسلامی ایران، منتشر شد، عقربهای شبیه موشک را نشان میداد که به محدوده برد ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ کیلومتر اشاره میکرد.
این تصویر با دستور اخیر رهبر جدید ایران همراه بود که تأکید کرده هرگونه پاسخ به حمله باید «فوری، مؤثر و بدون محدودیت جغرافیایی» باشد.
انتشار این تصویر تنها چند روز پس از آن صورت گرفت که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد محدودیت خودخواسته برد دو هزار کیلومتری موشکهای ایران را لغو کرده است.
این اقدام نشاندهنده تغییری قابلتوجه در مواضع علنی رهبری جمهوری اسلامی است.
مقامهای ارشد نظامی ایران از آن زمان تاکنون تلاش کردهاند جنگ را نه عقبگردی در مسیر توسعه توان نظامی کشور، بلکه فرصتی برای شتاب بخشیدن به آن معرفی کنند.
روز جمعه، سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران، در جمع گروهی از دانشجویان در تهران اعلام کرد نیروی هوافضای سپاه دستاوردهای جدیدی را «یکی پس از دیگری» تولید میکند.
او افزود قدرت این نیرو «بدون تردید بیشتر از جنگ اول» است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم، وحیدی همچنین مدعی شد سپاه از «ابتکارات و توانمندیهای عملیاتی» برخوردار است و در حال حاضر روی محصولاتی «حماسی» کار میکند.
این اظهارات نشاندهنده محاسبهای راهبردی است که به نظر میرسد در دوران رهبری مجتبی خامنهای در حال شکلگیری است.
جنگ آسیبپذیری زیرساختهای نظامی ایران را آشکار کرد، اما همزمان این باور را در میان رهبران کشور تقویت کرده است که تهران به بازدارندگی قدرتمندتر و گستردهتری از نظر جغرافیایی نیاز دارد.
پایان محدودیت دو هزار کیلومتری؛ چرا ایران برد موشکهایش را افزایش میدهد؟
مقامهای ایرانی میگویند محدودیت دو هزار کیلومتری هیچگاه به معنای سقف توانایی فناورانه کشور نبوده است.
رهبر شهید جمهوری اسلامی این محدودیت را بهعنوان یک تصمیم سیاسی تعیین کرده بود؛ آن هم در شرایطی که فرماندهان نظامی پیشنهاد ساخت موشکهایی با برد چهار تا پنج هزار کیلومتر را مطرح کرده بودند.
این محدودیت عموماً تلاشی برای مهار نگرانیهای بینالمللی درباره برنامه موشکی ایران تلقی میشد؛ در حالی که تهران همچنان توانایی هدف قرار دادن اسرائیل، پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه و بخش بزرگی از خاورمیانه را حفظ میکرد.
بنابراین لغو این محدودیت، از منظر تغییر در دکترین سیاسی و نظامی ایران اهمیت دارد.
سرتیپ حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، اوایل ماه جاری اعلام کرد که محدودیت مذکور لغو شده است.
با این حال، او مشخص نکرد که آیا ایران در حال حاضر موشکهای عملیاتی با برد بیشتر از محدوده قبلی در اختیار دارد یا خیر.
تصویر منتشرشده پس از آن از سوی مجتبی خامنهای، ظاهراً این تصمیم را تقویت میکند و آن را به دستور او برای پاسخ نظامی بدون محدودیت جغرافیایی پیوند میزند.
حمله ادعایی به دیهگو گارسیا؛ آیا موشکهای ایران به چهار هزار کیلومتر میرسند؟
تلاش ادعایی برای حمله به پایگاه مشترک آمریکا و بریتانیا در جزیره دیهگو گارسیا در ماه مارس، هم ظرفیتها و هم محدودیتهای احتمالی توان موشکی ایران را نشان داد.
مقامهای بریتانیایی اعلام کردند ایران دو موشک به سمت این جزیره، در فاصلهای نزدیک به چهار هزار کیلومتر، شلیک کرده است.
با این حال، هیچیک از این موشکها به هدف نرسیدند.
جنگ به عاملی برای تسریع برنامه موشکی ایران تبدیل شده است
زمانبندی اعلامیههای اخیر سپاه پاسداران نشاندهنده نتایجی است که به نظر میرسد تهران از جنگ گرفته است.
نیروهای موشکی ایران توانستند حملات خود را در سراسر منطقه ادامه دهند، اما جنگ همچنین آسیبپذیری پایگاههای پرتاب، مراکز تولید و زیرساختهای فرماندهی را در برابر حملات هوایی مستمر آشکار کرد.
تصاویر ماهوارهای بررسیشده توسط واشنگتنپست نشان دادهاند که در چهار هفته نخست حملات سال ۲۰۲۶، چهار مرکز بزرگ تولید موشک و دستکم ۲۹ پایگاه پرتاب آسیب دیده بودند.
با این حال، کارشناسان هشدار دادهاند که برنامه موشکی ایران نابود نشده است.
آنها به وجود پرتابگرهای متحرک، تأسیسات زیرزمینی و امکان بازسازی توان موشکی از طریق زنجیرههای تأمین خارجی اشاره میکنند.
ارزیابی ماه ژوئن مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا نیز هشدار داده بود که میزان کامل خسارتها همچنان نامشخص است؛ تا حدی به این دلیل که زیرساختهای تولید و نگهداری موشک در نقاط مختلف پراکندهاند و بسیاری از آنها در زیر زمین قرار دارند.
اظهارات فرمانده سپاه مبنی بر اینکه نیروی هوافضا اکنون در وضعیت بهتری نسبت به پیش از جنگ قرار دارد، هنوز بهطور مستقل تأیید نشده است.
اما این اظهارات نشان میدهد ایران میخواهد جنگ چگونه تفسیر شود: نه بهعنوان نشانه شکست راهبرد موشکی کشور، بلکه آزمایشی که نقاط ضعف را آشکار کرده تا برطرف شوند.
وزارت دفاع ایران اعلام کرده نیروهای مسلح ۷۰ پروژه را برای تبدیل تجربههای دوران جنگ به فناوریهای نظامی جدید آغاز کردهاند.
این موضوع نشان میدهد تهران تنها به دنبال جایگزین کردن ذخایر تسلیحاتی ازدسترفته نیست، بلکه میخواهد توانایی بقای تجهیزات در جنگ، انعطافپذیری عملیاتی و عملکرد فنی سامانههای نظامی خود را نیز بهبود دهد.
از جنگ ایران و عراق تا جنگ با آمریکا؛ ریشه راهبرد موشکی تهران
این رویکرد بازتاب منطقی است که سابقهای طولانیتر دارد.
برنامه موشکی ایران از تجربه جنگ سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ با عراق شکل گرفت؛ دورانی که تهران برای پاسخ دادن به حملات عراق به شهرهای ایران با دشواریهای جدی روبهرو بود.
ایران در شرایطی که از نظر توان نظامی متعارف در موقعیت ضعیفتری قرار داشت و برای خرید تسلیحات خارجی نیز با محدودیت مواجه بود، سرمایهگذاری در حوزه موشکی را بهعنوان راهی نسبتاً کمهزینه برای تهدید دشمنان و افزایش هزینه حمله به خود در پیش گرفت.
برنامه موشکی بهتدریج به یکی از ارکان اصلی راهبرد بازدارندگی ایران تبدیل شد؛ راهبردی که بر توانمندیهای نامتقارن متکی بود.
جنگ اخیر این منطق را تقویت کرده است.
از نگاه رهبران تهران، حملات آمریکا و اسرائیل میتوانند پرتابگرها و ذخایر موشکی را نابود کنند، اما نمیتوانند منطق راهبردی حفظ این تسلیحات را از میان ببرند.
هرچه ایران خود را در برابر حمله نظامی دیگری آسیبپذیرتر احساس کند، انگیزه بیشتری برای توسعه تسلیحاتی خواهد داشت که بتوانند اهداف گستردهتری را در نقاط دورتر هدف قرار دهند.
اروپا در تیررس موشکهای ایران؛ بازدارندگی تازه یا تهدیدی علیه تهران؟
عبور از محدوده دو هزار کیلومتری، پیامدهای فوری برای همسایگان ایران در خلیج فارس و اسرائیل دارد؛ مناطقی که پیشتر نیز در برد موشکهای موجود ایران قرار داشتند.
اما تأثیر سیاسی مهمتر این تحول، گسترش احتمالی دامنه تهدید به سمت اروپاست.
بردی نزدیک به پنج هزار کیلومتر میتواند بخش بسیار بزرگتری از اروپا را از نظر تئوریک در تیررس موشکهای ایران قرار دهد.
سپاه پاسداران همچنین هشدار داده است که اگر رهبر جمهوری اسلامی دستور دهد، موشکهای ایرانی میتوانند اهدافی در اروپا را مورد اصابت قرار دهند.
هدف احتمالی چنین موضعی میتواند منصرف کردن دولتهای اروپایی از حمایت از اقدامات نظامی بیشتر علیه ایران باشد؛ با این پیام که پیامدهای جنگ آینده لزوماً به خاورمیانه محدود نخواهد ماند.
اما این رویکرد ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد.
دولتهای اروپایی در مواجهه با افزایش فشار موشکی ایران، احتمالاً به دنبال تقویت سامانههای دفاع موشکی خود خواهند رفت.
آنها ممکن است هماهنگی بیشتری با واشنگتن ایجاد کنند و ایران را تهدید امنیتی فوریتری در نظر بگیرند.
برای رهبر جمهوری اسلامی، این تغییر سیاست یک بُعد نهادی نیز دارد.
محدودیت برد موشکی که از سوی رهبر شهید تعیین شده بود، نمونه قابلتوجهی از خویشتنداری راهبردی در برنامهای نظامی محسوب میشد که ارتباط نزدیکی با سپاه پاسداران دارد.
لغو این محدودیت و معرفی علنی برد بیشتر موشکها بهعنوان دستور رهبری، نشانه شکلگیری رابطهای متفاوت میان رهبر جدید و ساختار نظامی کشور است.
این تصمیم آزادی عمل بیشتری به فرماندهان میدهد و همزمان به رهبری امکان میدهد پس از جانشینی در دوران جنگ، تصویری از قاطعیت خود ارائه کند.
با این حال، برد موشکها بهتنهایی معیار اصلی قدرت نظامی نیست.
ایران همچنان باید تأسیسات تولیدی آسیبدیده را بازسازی کند، قطعات تخصصی موردنیاز را تأمین کند، دقت موشکها را بهبود دهد و مطمئن شود سامانههای پرتاب آن میتوانند در حملات احتمالی آینده دوام بیاورند.
موشکی که از نظر تئوریک قادر به رسیدن به اروپاست، اما نمیتواند با اطمینان هدف موردنظر خود را مورد اصابت قرار دهد، ممکن است بیش از آنکه ارزش بازدارندگی داشته باشد، از ارزش تبلیغاتی برخوردار باشد.
آیا ایران پس از جنگ قدرتمندتر شده است؟
با وجود حملات مداوم در طول جنگ ۳۹روزه، به نظر نمیرسد آمریکا و اسرائیل توانسته باشند جاهطلبیهای موشکی ایران را از میان ببرند؛ هرچند حملات آنها خسارتهای قابلتوجهی به زیرساختهای نظامی کشور وارد کرد.
تهران اکنون این پیام را ارسال میکند که توسعه نظامی آیندهاش کمتر از گذشته به محدودیتهای جغرافیایی و سقفهایی که رهبری پیشین تعیین کرده بود، پایبند خواهد بود.
اما تبدیل چنین اعلام موضعی به یک توانایی قابلاتکای موشکی دوربرد، همچنان کاری دشوار است.
جنگ استدلال مقامهای ایرانی برای گسترش زرادخانه موشکی را تقویت کرده است، اما تهران ممکن است با انتخاب چنین مسیری، خود را در موقعیتی قرار دهد که انزوای بینالمللیاش عمیقتر شود؛ بدون آنکه لزوماً امنیت بیشتری به دست آورد.