به گزارش ستاره صبح آنلاین از عصر ایران، خبر تعطیلی شبکه اینترنتی کتاب، هرچند در میان انبوه اخبار پرسروصدای این روزها شاید کماهمیت به نظر برسد، اما در واقع نشانهای از یک بحران عمیقتر و ریشهدارتر دارد. بحرانی که سالهاست دامنگیر جایگاه کتاب در نظام رسانهای و فرهنگی کشور بوده است.
وبسایتی که قرار بود بستری تخصصی برای پوشش اخبار نشر، معرفی کتاب، گفتوگو با نویسندگان و مترجمان و پیگیری رویدادهای حوزه کتاب باشد، بیش از دو ماه است که سکوت کرده و آخرین ردپای فعالیتش به ایام نمایشگاه کتاب در خرداد بازمیگردد.
این سکوت، بیآنکه توضیحی رسمی همراهش باشد، خود گویای بسیاری چیزهاست.
نخستین زاویهای که باید به این ماجرا نگریست، بحث ضرورت وجود یک رسانه تخصصی برای حوزه کتاب است. در کشوری که آمار مطالعه در آن سالهاست نزولی گزارش میشود و ناشران و نویسندگان از رکود بازار نشر مینالند، وجود پلتفرمی که بتواند اخبار این حوزه را بهصورت مستمر و حرفهای پوشش دهد، نه یک تجمل، بلکه یک ضرورت زیرساختی است.
رسانههای عمومی و پرمخاطب، به دلایل مختلف، فرصت و انگیزه کافی برای پرداختن عمیق به مسائل نشر و کتاب را ندارند و همین خلأ است که باید با رسانههای تخصصی پر شود. تعطیلی چنین پلتفرمی، به معنای از دست رفتن یکی از معدود کانالهای اطلاعرسانی تخصصی در این حوزه است؛ کانالی که شاید مخاطب انبوه نداشت، اما برای جامعه کوچک اما تأثیرگذار اهل کتاب و نشر، منبعی ضروری به شمار میرفت.
زاویه دوم، به تناقضی برمیگردد که در متن پرسش نیز به آن اشاره شده است، تناقض میان شعارهای مکرر درباره اهمیت کتاب و کتابخوانی از یک سو، و بیمهری عملی به نهادها و پلتفرمهایی که دقیقاً برای همین هدف شکل گرفتهاند از سوی دیگر.
سالهاست که در نشستها و سخنرانیهای رسمی از ضرورت تقویت فرهنگ کتابخوانی سخن گفته میشود و نقش رسانه ملی در این مسیر برجسته میشود.
تجربه برنامهای مانند کتابباز نیز نشان داد که حتی در دل تلویزیون، آن رسانهای که در رقابت با فضای مجازی بارها به حاشیه رانده شده، هنوز ظرفیت قابل توجهی برای ترویج کتابخوانی وجود دارد.
اما وقتی از دل همین گفتمان کتابمحور، پلتفرمی مثل شبکه کتاب که بهطور مشخص برای این منظور طراحی شده بود، بیسروصدا تعطیل میشود، این پرسش جدی مطرح میشود که آیا شعارهای مربوط به کتاب و کتابخوانی، پشتوانه عملی و بودجهای پایداری دارند یا صرفاً در حد سخن باقی میمانند.
زاویه سوم، به جایگاه واقعی کتاب در سلسلهمراتب اولویتهای رسانه ملی و نهادهای فرهنگی بازمیگردد.
این گزاره که ارزش چیپس و پفک در صدا و سیما همچنان بیش از کتاب است، هرچند تلخ و گزنده است، اما توصیفی دقیق از واقعیت موجود به دست میدهد.
کتاب در بسیاری از برنامههای تلویزیونی نه به عنوان محتوایی جدی و اثرگذار، بلکه به عنوان دکوری در پسزمینه یا جایزهای تشریفاتی در پایان مسابقات ظاهر میشود، چیزی شبیه به یک نماد فرهنگی تزئینی، نه یک اولویت واقعی.
در چنین فضایی، طبیعی است که پلتفرمی تخصصی مانند شبکه کتاب نیز بهعنوان یک زائده قابل حذف تلقی شود، نه بخشی جداییناپذیر از زیرساخت فرهنگی کشور. این نگاه ابزاری و تزئینی به کتاب، همان چیزی است که باید مورد نقد جدی قرار گیرد.
زاویه چهارم و شاید مهمترین جنبه ماجرا، پیامدهای بلندمدت اینگونه تعطیلیهاست. وقتی یک نهاد رسانهای تخصصی، هرچند کوچک، بیسروصدا از کار میافتد، پیام ضمنی آن به جامعه فرهنگی این است که سرمایهگذاری در چنین حوزههایی، سرمایهگذاری پایداری نیست.
این پیام میتواند انگیزه فعالان فرهنگی، روزنامهنگاران تخصصی حوزه کتاب و حتی ناشران را برای مشارکت در چنین پروژههایی کاهش دهد.
علاوه بر این، از دست رفتن آرشیو محتوایی چنین پلتفرمهایی، به معنای از دست رفتن بخشی از حافظه مستند حوزه نشر کشور نیز هست؛ حافظهای که بازسازی آن، در صورت نیاز آینده، هزینه و زمان بسیار بیشتری خواهد طلبید.
در نهایت، تعطیلی شبکه کتاب را نباید صرفاً به عنوان یک رویداد منفرد و اداری نگاه کرد، بلکه باید آن را نشانهای از یک الگوی تکرارشونده در مواجهه با نهادهای فرهنگی کوچک اما تأثیرگذار دانست.
نهادهایی که به دلیل نداشتن مخاطب انبوه یا حامی قدرتمند، بهسادگی در معرض حذف قرار میگیرند.
اگر قرار است شعار تقویت فرهنگ کتابخوانی، صرفاً شعار نماند، لازم است نهادهایی از این دست، نه فقط حفظ، بلکه تقویت و توسعه یابند، چرا که در غیاب چنین بسترهایی، گفتوگوی جدی درباره کتاب و نشر، هر روز بیشتر به حاشیه رانده خواهد شد.
خواستم بنویسم که حال دیگر خود دانید، اما واقعا بعید میدانم که مسئولان و مدیران این بدیهیئت را ندانند! فقط ...