فقر
دو بسته خامه را زیر چادرش پنهان کرده بود، وقتی مأمور حراست فروشگاه از او خواست کیفش را باز کند، زن با صدایی لرزان گفت: «بچههایم گرسنه بودند.» دقایقی بعد، همسرش که کارگر روزمزد بود، خود را به کلانتری رساند.
در یکی از میوهفروشیهای شهر، زن دیگری با نگاهی مضطرب مقابل صندوق ایستاد و گفت: به خدا بیشتر از ۵۰ هزار تومان ندارم؛ میخواهم برای خانه کمی میوه بخرم. فروشنده که خودش نیز از وضعیت بازار و هزینهها گلایه داشت، پاسخ داد: من هم چک دارم، من هم گرفتارم. روزی هزار نفر مثل شما میآیند؛ اگر پول نباشد، من چه کار کنم؟ زن، بیآنکه میوهای بخرد، آرام از مغازه خارج شد.
این پرسش مطرح میشود که اگر فشارهای معیشتی همچنان ادامه پیدا کند، چگونه در برابر وسوسه برداشتن کالایی که توان خریدش را ندارند، مقاومت خواهند کرد؟
از سرقت اقلام کوچک تا میز بازجویی
یک کارشناس انتظامی میگوید: بررسیها نشان میدهد بخش قابل توجهی از سرقتهای خرد از فروشگاهها از سوی سارقان حرفهای انجام نمیشود بلکه افرادی تحت تأثیر مشکلات اقتصادی و فشارهای معیشتی دست به چنین اقداماتی میزنند.
به گفته وی، در بسیاری از این پروندهها ارزش کالاهای برداشتهشده پایین است و فرد پس از تشکیل پرونده و جبران خسارت یا پرداخت هزینه کالا، امکان آزادی و تعیین تکلیف پرونده را پیدا میکند، اما یکی از چالشهای موجود، موضوع رضایت فروشگاهها و نحوه برخورد برخی واحدهای صنفی است.
این مقام انتظامی میگوید: در برخی موارد، مدیران فروشگاهها به دلیل نگرانی از ثبت کسری در حسابهای مالی یا مسئولیتهای اداری در همان ابتدا رضایت نمیدهند یا برای اعلام رضایت، مبالغی بیش از ارزش کالای برداشتهشده مطالبه میشود.
وی همچنین به پروندهای اشاره میکند که در آن زنی جوان پس از چندین بار مراجعه به یک فروشگاه و برداشتن کالا در نهایت شناسایی شد و در تحقیقات به چند مورد سرقت اعتراف کرد.
جامعهشناسان معتقدند افزایش فاصله میان درآمد و هزینههای زندگی، زمینه بروز برخی آسیبهای اجتماعی را فراهم میکند. به گفته آنان، تفاوت میان سرقت حرفهای و سرقت ناشی از فشار معیشتی را باید در انگیزه، سابقه فرد و شرایط اجتماعی او جستوجو کرد.
حقوقدانان نیز تأکید میکنند که در جرایم سرقت، نوع اتهام، ارزش مال، سابقه متهم و شرایط هر پرونده در تصمیم قضائی مؤثر است و نمیتوان همه پروندهها را با یک نسخه واحد بررسی کرد.
شکاف میان دستمزد و هزینه
«امانالله قراییمقدم» جامعهشناس با اشاره به نقش فشارهای مادی در شکلگیری برخی آسیبهای اجتماعی، معتقد است در جامعهای که خواستهها و موقعیت اجتماعی افراد بیش از گذشته با معیارهای مادی سنجیده میشود، افزایش فاصله میان توان مالی افراد و سطح انتظارات آنان میتواند برخی افراد را به سمت انتخابهای نادرست سوق دهد.
به گفته وی، فقر تنها نداشتن پول نیست؛ بلکه زمانی که فرد احساس کند از مسیرهای معمول امکان رسیدن به خواستههایش را ندارد، احتمال گرایش به رفتارهای آسیبزا افزایش مییابد.
نابرابری
«افسر افشارنادری» جامعهشناس فقر در جامعه ایران را بیشتر از آنکه صرفاً فقر معیشتی بداند، ناشی از احساس نابرابری و مقایسه اجتماعی عنوان میکند.
به باور او، وقتی افراد دائماً خود را با گروههای برخوردارتر مقایسه میکنند و فاصله میان طبقات جامعه را میبینند، احساس محرومیت میتواند تشدید شود و زمینه بروز برخی آسیبهای اجتماعی را فراهم کند.
زنان و سالمندان آسیبپذیرترند
«منوچهر آشتیانی» نیز بر ارتباط میان فقر و آسیبهای اجتماعی تأکید دارد و معتقد است محرومیت اقتصادی میتواند دسترسی افراد به فرصتهایی مانند آموزش، سلامت و رشد اجتماعی را محدود کند و در بلندمدت آثار گستردهای بر زندگی فردی و اجتماعی بر جای بگذارد.
این جامعهشناسان تأکید میکند که زنان، زنان سرپرست خانوار و سالمندان از جمله گروههایی هستند که در شرایط نابرابری اقتصادی آسیبپذیری بیشتری دارند. به اعتقاد آنان، کاهش آسیبهایی مانند سرقتهای خرد تنها با برخورد قضائی ممکن نیست و در کنار اجرای قانون، تقویت نظام رفاهی، حمایت اجتماعی و ایجاد فرصتهای برابر اقتصادی نیز ضروری است.