این مسجد که ریشه در دوران خوارزمشاهیان دارد، بیش از هفتونیم قرن قدمت دارد و هنوز بهعنوان قلب تپنده بافت قدیمی سنگان میدرخشد. هر صبح که خورشید بر جرزهای آجری آن میتابد، انگار جوانی تازهای در کالبدش دمیده میشود. صدای اذان، عبور باد از میان ایوانها و سکوت کویر، همگی روایتگر زندگی ممتدی هستند که در این بنا جریان دارد.
علیرضا یاوری، کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی، مسجد جامع سنگان را نمونهای شاخص از اندیشه معماری شرق ایران میداند. به گفته او، این بنا صرفاً محلی برای نیایش نیست، بلکه بازتابی از دانایی مهندسانی است که اصول ایستایی، تناسب و پایداری را بهخوبی میشناختند. مسجدی که آزمون قرنها زمینلرزه و دگرگونیهای تاریخی را با سربلندی پشت سر گذاشته است.
منطقه خواف در طول تاریخ بارها شاهد زلزلههای ویرانگر بوده؛ از جمله زمینلرزههای ثبتشده در سالهای ۱۴۶، ۴۵۸، ۷۳۷، ۹۵۶، ۱۰۲۶، ۱۰۲۸ و ۱۳۰۲ هجری قمری. با این حال، مسجد جامع سنگان بهرغم نزدیکی به کانون برخی از این لرزهها، پابرجا مانده است. یاوری این پایداری را نتیجه تصادف نمیداند، بلکه حاصل دانش سازهای معمارانی میخواند که راز دوام را در تعادل وزن، تقارن و استحکام آجر یافته بودند.
طرح دوایوانی مسجد، از ویژگیهای شاخص معماری خراسانی است؛ الگویی که بعدها در بسیاری از مساجد ایران تکامل یافت. این بنا در محلهای قدیمی موسوم به «کوچه آب» قرار دارد؛ محلهای که در گذشته مسیر عبور قناتها بوده و دسترسی آسان به آب، دلیل مهمی برای انتخاب محل ساخت مسجد به شمار میرفته است. نزدیکی به آب و زمین مستحکم، برای بنایی که هم کارکرد عبادی و هم نقش اجتماعی داشته، اهمیتی اساسی داشته است.
صحن مستطیلشکل مسجد با ابعادی حدود ۱۴٫۶ در ۱۱٫۵ متر، فضایی متناسب و آرام پدید آورده است. ایوان قبله با دهانهای بیش از چهار متر و ارتفاعی نزدیک به هشت متر، نمونهای دقیق از رعایت تناسبات معماری است. معماران با آگاهی از مسیر حرکت خورشید و بازتاب صدا، اندازه قوسها و طاقها را بهگونهای تنظیم کردهاند که نور و صوت، هر دو جنبهای قدسی بیابند.
مسجد جامع سنگان در سال ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۲۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. با این حال، یاوری تأکید میکند که ثبت ملی تنها آغاز راه حفاظت است و تداوم حیات بنا به پیوند واقعی میان مردم، میراث فرهنگی و دانشگاهیان وابسته است. به گفته او، مردم سنگان با حس تعلقی کمنظیر از این مسجد مراقبت میکنند و در امور مرمتی و نگهداری، پیشقدم هستند؛ سرمایهای اجتماعی که بسیاری از شهرهای بزرگ از آن محروماند.
آجرکاریهای تزئینی مسجد، از دیگر جلوههای درخشان آن است. جرزها، طاقنماها و ایوانها روزگاری با آجرهای تراشخورده و نقوش هندسی آراسته بودهاند. هرچند گذر زمان بخشی از این تزئینات را فرسوده، اما هنوز ردپای آن شکوه اولیه بهوضوح دیده میشود. در گذشته، حتی نگینهای فیروزهای در آجرکاری ایوان قبله بهکار رفته بود که انعکاس نور خورشید، فضایی روحانی در صحن میآفرید.
از نظر سازهای، مصالح هوشمندانه بهکاررفته راز دیگر ماندگاری بناست. آجرهای محلی، ملات سنتی آهک و خاکستر و ضخامت حسابشده دیوارها، نشان میدهد معماران به اصولی آگاه بودهاند که امروز در مهندسی نوین بازتعریف میشود. یاوری معتقد است مرمت چنین بناهایی باید با درک فلسفه ساخت انجام شود؛ چرا که هر ترک و فرسودگی، بخشی از تاریخ بناست.
مسجد جامع سنگان بیش از یک بنای تاریخی، کلاسی زنده برای فهم معماری ایرانی است. تا زمانی که اذان در ایوانهایش طنین دارد و زندگی در صحن آن جریان دارد، این مسجد زنده است؛ یادگاری که نشان میدهد پیوند ایمان، هنر و دانش چگونه میتواند بر زمان غلبه کند و به نسلهای آینده برسد.
برگرفته از: ایسنا