به گزارش ستاره صبح آنلاین، ۳۵هزار اصله درخت در پارک جنگلی چیتگر خشک شده است؛ روند خشک شدن درختان چیتگر از تقریبا ۱۵سال پیش آغاز شده و تا امروز نیز ادامه یافته است؛ بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد» نشان از آن دارد که حداقل ۶عامل در خشکی درختان چیتگر طی این زمان دخیل بوده که عبارتند از: «احداث دریاچه چیتگر و انتقال بخشی از آب خام پارک برای آب‌گیری دریاچه»، «ساخت‌وسازهای گسترده در منطقه۲۲ که به افزایش تصاعدی مصرف آب از چاه‌های منطقه۲۲ انجامید»، «عدم پرداخت هزینه حق‌آبه و قطع آب چیتگر از سوی آبفا»، «کم‌بارشی تهران و اولویت‌دهی منابع آبی به بخش خانگی»، «عدم مدیریت و مالکیت واحد در پارک‌های جنگلی و رهاشدگی این پارک‌ها در برهه‌هایی از زمان» و «کاهش و ضعف نیروی انسانی مسئول رسیدگی به آبیاری پارک». البته تأیید آغاز کم‌آبی چیتگر از ۱۵سال قبل به این مفهوم نیست که در ۵سال اخیر کوتاهی انجام نشده و آن‌گونه که مدیریت شهری می‌گوید، مسبب خشک شدن ۳۵هزار اصله درخت چیتگر قبلی‌ها هستند.
درحالی‌که خشک شدن ۵هزار درخت در دهه۹۰ محرز است، استمرار کم‌آبی درختان چیتگر در دهه جاری باعث شد تا آفت پوست‌خوار به جان تعداد زیادی از درختان چیتگر افتاده؛ به‌نحوی‌که این روزها خبر از خشک شدن ۳۵ هزار درخت چیتگر داده می‌شود. بسیاری از مشکلات قبلی در تأمین آب چیتگر همچنان پابرجاست مدیریت شهری از کاشت ۲۷هزار اصله نهال در این پارک خبر می‌دهد، کاشت نهال جدید در این پارک با انتقاداتی از سوی فعالان محیط زیستی مواجه شده و این کارشناسان عجله برای جایگزینی درختان چیتگر با نهال‌های جدید را تأیید نکرده و معتقدند اولویت باید بر «حفظ درختان موجود»، «تأمین منبع پایدار برای آبیاری» و «تدوین شیوه صحیح کاشت جنگل مصنوعی با الگوهای روز دنیا» در نظر گرفته شود؛ در چنین شرایطی هرگونه اقدام شتاب‌زده و غیرکارشناسی در زمینه نهال‌کاری پیش از آنکه اقدامات اولویت‌دار انجام شود، به‌نوعی سرپوش گذاشتن بر اهمال گذشته محسوب شده و از آنجا که پشتوانه کارشناسی لازم را به همراه ندارد، به نتیجه مطلوب نیز نمی‌رسد.
«دنیای‌اقتصاد» برای تکمیل این گزارش گفت‌وگوهایی با مدیران شهری دوره پنجم، مدیریت شهری دوره فعلی، رئیس اداره کل منابع طبیعی استان تهران و فعالان محیط زیستی داشت. خلاصه این گفت‌وگوها از کاهش منابع آب مورد نیاز برای آبیاری این پارک جنگلی حکایت دارد، با این وجود کارشناسان معتقدند، «ضعف مدیریت منابع آبی» و «کاهش نیروی انسانی درنظر گرفته شده برای آبیاری» در خشک شدن درختان پارک‌های جنگلی به شدت اثرگذار بوده است، درواقع اگر منابع آب محدود به درستی هدایت می‌شد، بخشی از درختان خشک شده پارک جنگلی چیتگر امروز زنده بودند. رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، ضمن اعلام تراکم ۷۰۰ تا ۱۱۰۰اصله درخت در هر هکتار چیتگر گفت: تراکم قبلی درختکاری در پارک براساس میزان بارندگی تهران و منابع آب در اختیار فعلی، زیاد است. پیروز حناچی، شهردار اسبق تهران، در پاسخ به اقدامات انجام شده در دوره شهرداری او در تأمین آب برای پارک چیتگر گفت: انجام تفاهم با وزارت نیرو و آبفا برای احداث یک تصفیه‌خانه در منطقه ۲۲ با مشارکت شهرداری تهران و وزارت نیرو با هدف تصفیه پساب شهرک شهید باقری و انتقال آب تصفیه‌شده برای آبیاری چیتگر از مهم‌ترین اقدامات دوره پنجم مدیریت شهری بود که با پیشرفت فیزیکی ۷۰درصدی تحویل مدیریت ششم شهری شد.
میترا ابراهیمی، کارشناس و کنشگر محیط‌زیست، بر ضرورت نجات فوری درختان باقی‌مانده پارک‌های جنگلی تهران تاکید دارد. با وجود خشکیدگی گسترده در سال‌های اخیر، هنوز توده‌های مهمی از درختان قدیمی و ارزشمند در پارک‌های جنگلی چیتگر، سرخه‌حصار و لویزان باقی مانده‌اند. حفظ این درختان که حاصل چندین دهه نگهداری و رشد هستند و خدمات اکوسیستمی و اجتماعی کم‌نظیری ارائه می‌دهند، باید مهم‌ترین اولویت مدیریت شهری باشد. درعین حال روز گذشته سخنگوی قوه قضائیه با تشریح علت قطع‌شدن حدود ۲۵هزار درخت در بوستان چیتگر گفت: بررسی‌های قضائی قصور یا ترک فعل شخص مشخصی را احراز نکرده، اما برنامه احیای این بوستان و جایگزینی درختان آسیب‌دیده در دستور کار قرار گرفته است. درحالی‌که عمده اخبار فعلی بر تعداد درختان خشک‌شده چیتگر متمرکز شده، اما هیچ آمار دقیق یا حدودی از تعداد درختان این پارک جنگلی وجود ندارد و سؤال خبرنگار «دنیای‌اقتصاد» درخصوص تعداد کل درختان پارک و درختان سالم از سازمان منابع طبیعی و شهرداری تهران تقریبا بی‌نتیجه ماند.
البته به گفته مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، این پارک جنگلی تقریبا ۷۰۰هکتار دارد که در هر هکتار آن ۷۰۰ تا ۱۱۰۰ اصله درخت کاشته شده است؛ البته کل مساحت این پارک جنگلی درختکاری نشده و بنابراین نمی‌توان به سادگی تعداد درختان پارک را محاسبه کرد. اگرچه مالکیت پارک جنگلی چیتگر متعلق به سازمان منابع طبیعی بوده و شهرداری تهران نیز مدیریت و بهره‌برداری آن را برعهده دارد، اما مالک اصلی و فعلی این پارک مردم و آیندگان هستند و انتظار می‌رود که سازمان منابع طبیعی و شهرداری تهران با ارائه آمار دقیق و شفاف از تعداد درختان سالم پارک‌های جنگلی تهران و وضعیت آب‌رسانی به آنها، وضعیت این سرمایه‌های عظیم ملی را مشخص کنند.
میراثی در معرض نابودی
خشکی و قطع درختان تهران فقط مربوط به پارک جنگلی چیتگر نیست، طی یک سال اخیر علاوه بر خشک شدن ۳۵هزار اصله درخت در چیتگر که فعلا ۲۵هزار اصله از آن قطع شده، ۳۵هزار اصله درخت در پارک جنگلی سرخه‌حصار نیز به‌دلیل کم‌آبی و آفت‌زدگی قطع شدند؛ اما این پایان ماجرای شوم خشک شدن درختان پارک‌های جنگلی تهران و وضعیت نامساعد فضای سبز پایتخت نیست؛ فعالان محیط زیستی نسبت به استمرار فرایند خشک شدن درختان این دو پارک جنگلی به دلیل آبیاری نامناسب و همچنین خشک شدن درختان پارک‌های جنگلی «لویزان» و «یاس فاطمی» نیز هشدار می‌دهند. پارک جنگلی چیتگر از قدیمی‌ترین جنگل‌های مصنوعی تهران است که با هدف توسعه فضای سبز، ایجاد کمربند سبز در غرب پایتخت، بهبود کیفیت هوا و مقابله با گسترش بی‌رویه شهر احداث شد. آغاز احداث این پارک به اوایل دهه۱۳۴۰ بازمی‌گردد که کار احداث آن در دستور کار سازمان جنگل‌ها و مراتع قرار گرفت. شروع عملیات اجرایی جنگل‌کاری نیمه دوم سال۱۳۴۵ و پایان آن سال۱۳۴۷ ذکر شده است.
انتخاب غرب تهران برای احداث این پارک تصادفی نبود. چیتگر در مسیر بادهای غالب غربی قرار داشت و بنا بود نقش مهمی در ایجاد کمربند سبز در غرب تهران، تعدیل جریان هوای ورودی به پایتخت، کمک به بهبود کیفیت هوا، جلوگیری از گسترش بی‌رویه ساخت‌وساز در حاشیه غربی تهران و ایجاد فضای تفریحی و تفرجگاهی برای شهروندان ایفا کند. در سال۱۳۷۲ طبق توافق سازمان منابع طبیعی و شهرداری تهران بهره‌برداری و نگهداری پارک به مدیریت شهری تهران واگذار شد. در سال۱۳۷۸ پارک در محدوده شهرداری منطقه۲۲ قرار گرفت. استمرار احاله مدیریت چیتگر به شهرداری با پایان‌دوره قراردادها در سنوات قبل تکرار شده است. آخرین سند احاله مدیریت و بهره‌برداری از چیتگر مربوط به سال ۱۳۹۹ است که مدت قرارداد آن نیز ۳۰ساله تعیین شده است.
قصور با قبلی‌ها است
درهای پارک جنگلی چیتگر پس از حدود ۶ماه از اوایل پاییز به روی شهروندان تهرانی باز شد؛ اگرچه در این زمان فعالان محیط زیستی از قطع بی‌سروصدای درختان چیتگر خبر داده بودند، اما مواجهه شهروندان با بخش‌هایی از پارک که در آن، تعداد زیادی از درختان قطع شده بود و انتشار فیلم‌های آن در شبکه‌های اجتماعی، بسیاری از مردم پایتخت را شوکه کرد. در چنین شرایطی مدیریت شهری پس از ماه‌ها سکوت درخصوص وضعیت درختان پارک‌های جنگلی تهران و به‌خصوص چیتگر، در صحن شورای شهر تهران حاضر و گزارشی درخصوص دلایل بحران کنونی ارائه کرد. محمدجواد خسروی، شهردار منطقه۲۲، در صحن علنی شورای شهر تهران ضمن تأیید قطع ۲۵هزار اصله درخت در این پارک تاکید کرد: ۱۵سال است که این پارک جنگلی با کاهش منابع آبی مواجه شده است، این موضوع درختان پارک را در مقابل آفت ضعیف کرده و عدم واکنش به موقع به آفت «سوسک پوست‌خوار» در سنوات گذشته باعث شده تا این آفت به جان بخش عمده درختان پارک افتاده و کار امروز به جایی برسد که بخش عمده‌ای از درختان پارک قطع شوند.
شهردار منطقه۲۲ همچنین با اشاره به ضعف درختان و شیوع آفت سوسک چوب‌خوار اظهار کرد که در مقطعی حدود ۱۵۰اصله درخت آلوده شدند و خروج این درختان از بوستان در زمان مناسب صورت نگرفت و همین عدم واکنش به موقع باعث شد تا چند ۱۰هزار اصله درخت در پارک آلوده شوند. وی تاکید کرد وضعیت کنونی چیتگر را نمی‌توان پدیده‌ای ناگهانی یا محدود به یک دوره مدیریتی دانست. درختان این بوستان طی سال‌های طولانی تحت تأثیر شرایط محیطی و نحوه تأمین و مدیریت منابع آب قرار داشته‌اند و آسیب‌های امروز حاصل انباشته‌شدن همین فشارها است. شهردار منطقه۲۲ تهران، از برنامه کاشت ۳۰هزار درخت در بوستان جنگلی چیتگر تا پایان سال۱۴۰۵ خبر داده است؛ برنامه‌ای که در کنار توسعه زیرساخت‌های آبیاری و استفاده از منابع جایگزین آب، بخشی از اقدامات اعلام‌شده مدیریت شهری برای بهبود شرایط این بوستان محسوب می‌شود. درعین حال خسروی از برنامه مدیریت شهری برای احداث چند تصفیه‌خانه در غرب تهران با هدف تأمین پایدار منابع آب برای چیتگر خبر داده و عنوان کرده است که با به بهره‌برداری رسیدن این تصفیه‌خانه‌ها که در شرایط کنونی در مرحله تنظیم قرارداد هستند، بحران آبی چیتگر مرتفع می‌شود.
شهرداری منطقه۲۲ از تأمین پایدار ۱۷۰لیتر بر ثانیه آب برای چیتگر در شرایط کنونی و لوله‌گذاری ۴۰کیلومتری در این پارک خبر داده و این اقدامات را ضامن احیای این پارک جنگلی عنوان کرده است. به گفته مدیران شهری، این ۱۷۰لیتر بر ثانیه آب، از محل تصفیه‌خانه شهرک شهید باقری و آب چاه‌های زیرزمینی درحال تأمین است. این در حالی است که این پارک حق‌آبه ۵۰۰لیتر بر ثانیه‌ای از رودخانه کرج داشته؛ حق‌آبه‌ای که در نیمه دهه۹۰ به‌دلیل اختلاف مالی قطع شد و در ادامه نیز حتی با رفع چالش، به‌دلیل کمبود منابع آب شرب تهران، هیچ‌گاه مجدد برقرار نشد. البته مدیران شهری از نیاز حداقل ۲۵۰لیتر بر ثانیه‌ای این پارک برای آبیاری منظم خبر می‌دهند و اضافه می‌کنند در این راستا، قراردادهایی برای احداث چند تصفیه‌خانه دیگر توسط مدیریت شهری منعقد شده است.
درحالی شهردار منطقه ۲۲، مقصر خشکی حدود ۳۵هزار درخت در چیتگر را عملکرد مدیران شهری در دوره چهارم و پنجم عنوان کرده است که ۵سال از فعالیت این دوره مدیریت شهری می‌گذرد و انتظار می‌رفت که مدیریت شهری درخصوص وضعیت تحویل گرفتن چیتگر و سایر پارک‌های جنگلی در ابتدای دوره ششم پاسخ‌گو باشد. با وجود این، رویه مدیریت شهری ششم در مقصر دانستن قبلی‌ها، این مرتبه به چیتگر نیز رسیده است.
شهرداری منطقه۲۲ در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» از انتخاب ۶ گونه برای نهال‌کاری در چیتگر خبر داده و گفته است، نهال‌های جدید چیتگر شامل درخت زیتون تلخ، ارغوان، بلوط، زبان گنجشک و سنجد است. هر یک از درختان عنوان‌شده با سهم برابر در پارک کاشته می‌شوند تا پارک با سهم برابر از درختان متنوع گسترش یابد. مدیریت شهری از نظرات کارشناسان در انتخاب گونه‌های گیاهی جدید برای پارک استفاده کرده تا از درختان بومی و کم‌آب‌بر استفاده شود؛ اما این به مفهوم زیرسؤال بردن گونه ابتدایی تعیین شده برای چیتگر نیست. درخت سرو به سبب سرسبزی در طول سال، برای اقلیم آن زمان پایتخت مناسب بوده، اما با توجه به بحران خشکسالی در سال‌های اخیر، این مرتبه درختکاری در چیتگر بر مبنای درختان با آب‌بری کمتر انجام می‌شود. در عین حال تنوع در کشت درختان موضوع دیگری است که با توصیه کارشناسان محیط زیستی در انتخاب ترکیب درختان چیتگر استفاده شده است.
سند چیتگر به نام منابع طبیعی است
رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» در تشریح وضعیت پارک جنگلی چیتگر و مقصر خشک شدن ۳۵هزار اصله درخت در این پارک گفت: پارک جنگلی چیتگر بیش از ۷۰۰هکتار مساحت دارد، سند این پارک متعلق به منابع طبیعی است؛ اما براساس تفاهم‌نامه‌های انجام‌شده مدیریت و بهره‌برداری از این پارک در دوره‌های مختلف به شهرداری واگذار شده است، تفاهم‌نامه‌های احاله مدیریت، بازه زمانی متفاوت از ۵ تا ۱۰سال داشتند و آخرین تفاهم‌نامه در سال۱۳۹۹ تنظیم شد و دوره زمانی ۳۰ساله دارد. بر اساس تفاهم‌نامه مدیریت شهری تهران، موظف به نگهداری، آبیاری، اجرای عملیات پرورشی و بهداشتی در پارک و جلوگیری از شیوع آفت در این پارک بوده است.
بیانی درخصوص تراکم کاشت درخت در چیتگر گفت: تراکم کاشت درخت در چیتگر ۷۰۰ تا ۱۱۰۰اصله درخت در هر هکتار است؛ البته این تعداد براساس میزان بارندگی تهران و منابع در اختیار بالا است، شاید تراکم مناسب برای درختکاری در این جنگل تقریبا نصف رقم فعلی است. از اواسط دهه۹۰ تأمین پایدار آب مورد نیاز چیتگر دچار چالش شد، آب موردنیاز چیتگر از محل «حق‌آبه» سد امیرکبیر کرج و چاه‌های زیرزمینی تأمین می‌شد؛ درحالی‌که این سهم حدود ۴۰۰لیتر بر ثانیه بود، در برخی سال‌ها به‌دلیل اختلافات، این حق‌آبه قطع شد و در برخی سال‌های گذشته که برقرار شد نیز به حدود ۲۰لیتر بر ثانیه رسید که کفاف آبیاری پارک را نمی‌داد. سازمان منابع طبیعی همواره وضعیت خشکی و آفت‌زدگی درختان چیتگر و سایر پارک‌های جنگلی را پایش کرده و اخطارهای لازم را به مدیریت شهری در هر دوره‌ای داده است. در ابتدای سال۱۴۰۰ حدود ۵هزار درخت در پارک چیتگر خشک شده بود که در آن سال نشانه‌گذاری برای قطع درختان انجام شد.
بیانی ادامه داد: با استمرار روند کم‌آبی درختان چیتگر به‌دلیل بحران کم‌آبی، آفت به جان تعداد بیشتری از درختان افتاد؛ به‌نحوی‌که حدود ۳۵هزار اصله درخت خشک شده که کار قطع ۲۵هزار درخت و خروج تنه‌ها از این پارک اجرایی شده و مابقی نیز توسط سازمان منابع طبیعی در حال انجام است. البته مدیریت شهری درحال جایگزینی نهال‌های جدید است، تاکنون ۲۷هزار اصله درخت مطابق با شرایط در پارک کاشته شده است. درختان انتخاب شده از نوع پهن‌برگ، بومی و کم‌آب‌بر هستند تا چالش‌های آتی کمتر باشد. در حال حاضر، دبی آب ورودی برای آبیاری چیتگر تقریبا ۱۷۰لیتر بر ثانیه است. این رقم از محل تصفیه‌خانه شهید باقری، احیای چاه‌های آب در اختیار چیتگر و برقراری بخشی از حق‌آبه این پارک از محل سد امیرکبیر کرج تأمین شده است.
بیانی به پایداری نهال‌های جدید کاشته‌شده در چیتگر امیدوار بوده و معتقد است با شیوه جدید مدنظر برای آبیاری که قرار است آب با لوله به محل درختان برسد، امید به آبیاری پایدار درختان وجود دارد. وی ادامه داد: البته برای موفقیت آبیاری به شیوه لوله‌گذاری به‌جای شیوه سنتی، باید پای هر درخت تشتک ایجاد شود، این تشتک‌گذاری باید توسط نیروی انسانی انجام شده و باید این تشتک‌ها به شکل مستمری پایش شوند تا آب به خوبی به ریشه درختان برسد. مدیرکل منابع طبیعی استان تهران تاکید دارد که وسعت پارک جنگلی چیتگر به واقع زیاد بوده و تغییر سیستم آبیاری در آن طبیعتا فرایند سخت و زمان‌بر، اما ضروری است. بیانی خشک شدن و قطع ۳۵هزار اصله درخت در سرخه‌حصار را نیز تأیید کرد و گفت: این درختان نیز به‌دلیل کم‌آبی، مستعد آفت‌زدگی شدند، درخت‌های آسیب‌دیده پارک سرخه حصار نیز قطع و از پارک خارج شدند و درختان جدید جایگزین آنها شد.
چیتگر در پایان‌دوره پنجم آب داشت
پیروز حناچی، شهردار اسبق تهران در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درخصوص قصور مدیران شهری در دوره‌های قبل در خشک شدن ۳۵هزار درخت در چیتگر گفت: حق‌آبه چیتگر در سال‌های قبل از آغاز به کار ما به‌دلیل چالش ایجادشده میان مدیریت شهری و آبفا در پرداخت هزینه حق‌آبه قطع شده بود. اما با پیگیری انجام‌شده این حق‌آبه مجدد برقرار شد و آبیاری چیتگر آغاز شد. بخشی از آبیاری چیتگر همواره براساس چاه‌های زیرزمینی انجام می‌شد، درسال‌های گذشته با کاهش سطح منابع آب زیرزمینی، چالش‌هایی در تأمین پایدار آب برای چیتگر پدید آمد که البته سعی شد برای حل این مسئله به دنبال تأمین منابع آب جدیدی برای آبیاری درختان پارک جنگلی باشیم.
یکی از اقدامات انجام‌شده، انجام تفاهم با وزارت نیرو و آبفا برای احداث یک تصفیه‌خانه در منطقه۲۲ با مشارکت شهرداری تهران و وزارت نیرو با هدف تصفیه پساب شهرک شهید باقری و انتقال آب تصفیه شده برای آبیاری چیتگر بود، این کار تا پایان‌دوره فعالیت ما پیشرفت فیزیکی خوب و نزدیک به ۷۰درصدی داشت؛ به‌نحوی‌که کار خرید تجهیزات تا حد زیادی انجام شد. در عین حال در همین زمان قرار به احداث تصفیه‌خانه دیگری در منطقه خرگوش دره شد، در این راستا تفاهم‌نامه‌ای با منابع طبیعی نیز انجام شد که مطابق با آن زمین مورد نیاز در منطقه خرگوش دره به احداث این تصفیه‌خانه اختصاص یافت. همین دو اقدام بیانگر عزم دوره پیشین مدیریت شهری در نگهداری از چیتگر است. حناچی تاکید دارد: در سال پایانی فعالیت مدیریت شهری دوره پنجم، وضعیت تأمین آب چیتگر کاملا مناسب و پایدار شده بود، همین موضوع باعث شد تا نهال‌های جدیدی به جای درختان خشک کاشته شود. همچنین بخشی از پارک در آن دوره برای آبیاری مجهز به سیستم لوله‌کشی شد تا با این روش از هدررفت آب جلوگیری شود.
ضرورت نجات فوری درختان باقی‌مانده پارک‌های جنگلی
میترا ابراهیمی، کارشناس و کنشگر محیط‌زیست، بر ضرورت نجات فوری درختان باقی‌مانده پارک‌های جنگلی تهران تاکید می‌کند. با وجود خشکیدگی گسترده در سال‌های اخیر، هنوز توده‌های مهمی از درختان قدیمی و ارزشمند در پارک‌های جنگلی چیتگر، سرخه‌حصار و لویزان باقی مانده‌اند. حفظ این درختان که حاصل چندین دهه نگهداری و رشد هستند و خدمات اکوسیستمی و اجتماعی کم‌نظیری ارائه می‌دهند، باید مهم‌ترین اولویت مدیریت شهری باشد. با استفاده بهتر از منابع آب موجود و برقراری نظم و نظارت مستمر بر آبیاری، می‌توان شمار زیادی از آنها را نجات داد. متأسفانه در دهه اخیر، با وجود آنکه هر سال تعداد بیشتری از درختان خشک شده‌اند، توجه مدیریت شهری به‌جای جلوگیری فوری از خشکیدگی درختان موجود، بیشتر معطوف به طرح‌های بلندمدتی مانند احداث تصفیه‌خانه‌ها و جایگزینی درختان خشک‌شده بوده است؛ درحالی‌که مشکلات آبیاری و نگهداری همچنان برطرف نشده‌اند. اگر نجات درختان باقی‌مانده فورا در اولویت قرار نگیرد، بخش‌های بیشتری از جنگل‌های تهران از بین خواهند رفت؛ درختانی که جایگزینی آنها به‌آسانی امکان‌پذیر نیست.
ابراهیمی درباره عوامل خشکیدگی درختان توضیح می‌دهد که آفت پوست‌خوار کاج تهران یا کاج الداریکا اغلب به‌عنوان یکی از عوامل اصلی خشکیدگی گسترده درختان معرفی می‌شود؛ درحالی‌که این آفت در منابع علمی عمدتا آفتی ثانویه شناخته می‌شود؛ یعنی بیشتر به درختانی حمله می‌کند که پیش‌تر دچار ضعف و تنش شده‌اند و حمله آن به درختان سالم بسیار نادر است. بنابراین، مهم‌ترین راه پیشگیری از گسترش این آفت، حفظ سلامت و مقاومت درختان، به‌ویژه از طریق آبیاری منظم و کافی است. همچنین گونه‌های مختلف درختی در این پارک‌ها، از جمله کاج تهران، زبان‌گنجشک، اقاقیا، سرو نقره‌ای و حتی گونه‌های بومی و مقاومی مانند ارغوان و داغداغان، دچار تنش و خشکیدگی شده‌اند. نمی‌توان خشکیدگی چنین طیف گسترده‌ای از گونه‌های درختی را به آفت پوست‌خوار کاج نسبت داد. این وضعیت نشان‌دهنده اهمیت عوامل محیطی و غیرزیستی مشترک، به‌ویژه کاهش آبیاری است.
ابراهیمی در ادامه توضیح می‌دهد که پیشی‌گرفتن مصارف آب کلان‌شهر تهران از منابع در دسترس، تشدید رقابت میان مصارف مختلف و کاهش منابع آب زیرزمینی واقعیت‌هایی محرز هستند. بااین‌حال، اختلافات مالی و نهادی و حل‌وفصل‌نشدن به‌موقع مشکلات تأمین آب نیز نقش مهمی در کم‌آبی و خشکیدگی پارک‌های جنگلی داشته‌اند. پارک‌های جنگلی چیتگر و سرخه‌حصار از زمان احداث در دهه۱۳۴۰، از منابع آب سطحی سدهای کرج و لتیان و همچنین منابع آب زیرزمینی برای آبیاری برخوردار بوده‌اند. هرچند سهم آب سطحی این پارک‌ها به‌تدریج و با اولویت‌یافتن مصارف دیگر کاهش یافت، تا اواسط دهه۱۳۹۰ همچنان سهم قابل‌توجهی برقرار بود. اما از حدود اواسط این دهه، تأمین آب سطحی چیتگر از سد کرج و سرخه‌حصار از سد لتیان قطع یا به‌شدت محدود شد؛ موضوعی که در گزارش‌های رسانه‌های رسمی نیز منعکس شده است. از دهه۱۳۹۰، اختلافات مالی میان شهرداری و نهادهای متولی آب، از جمله شرکت آب منطقه‌ای و شرکت آب و فاضلاب، بر سر آب‌بها، حق اشتراک و سایر هزینه‌ها ایجاد شد. یکی از مسائل مورد اختلاف، مطالبه مبالغ بالای حق اشتراک بود؛ درحالی‌که این پارک‌ها از زمان احداث دارای سهم تخصیص‌یافته از آب خام سدها بوده‌اند.
با وجود فوریت حفظ درختانی که متعلق به عموم مردم هستند، راه‌حلی کوتاه‌مدت برای حل‌وفصل سریع‌تر اختلافات یا دست‌کم برقراری مجدد بخشی از سهم آب تخصیص‌یافته از سوی نهادهای متولی و نظارتی اتخاذ نشد و قطع آب سال‌ها ادامه یافت. حتی پس از برطرف‌شدن برخی اختلافات نیز به نظر می‌رسد به‌دلیل تشدید کمبود منابع آب، دیگر آب سطحی قابل‌توجهی از سدها به این پارک‌ها اختصاص نیافته است. به نظر می‌رسد پارک جنگلی لویزان با شدت کمتری با این مشکلات روبه‌رو بوده و همین امر یکی از دلایل وضعیت نسبتا بهتر آن در مقایسه با چیتگر و سرخه‌حصار است. در مورد منابع آب زیرزمینی نیز مشکل تنها کاهش منابع نبوده است. برخی چاه‌ها و تجهیزات تأمین آب، از جمله پمپ‌ها، به تعمیرات اساسی نیاز داشته‌اند که در مواردی با تأخیرهای طولانی انجام شده است. در نتیجه، بخش‌هایی از پارک‌ها برای چندین سال با تنش شدید آبی و خشکیدگی درختان مواجه شده‌اند.
با کاهش منابع آب انتظار می‌رفت مدیریت شهری توجه بیشتری به حل اختلافات مالی، تأمین دست‌کم بخشی از سهم آب سطحی، تعمیر و نگهداری چاه‌ها و بهبود آبیاری داشته باشد، اما این مسائل از پیگیری کافی برخوردار نبوده‌اند. همزمان، تعداد کارگران آبیاری که مسئولیت نظافت پارک‌ها را نیز بر عهده دارند، به‌تدریج کاهش یافته و همزمان نظم و استمرار آبیاری نیز تضعیف شده است؛ درحالی‌که کاهش منابع آب، افزایش نیروی انسانی و نظارت دقیق‌تر بر آبیاری را ضروری‌تر می‌کرد. البته برخی مدیران و مسئولان در دوره‌های مختلف برای رفع مشکلات به‌طور جدی تلاش کرده‌اند و اقدامات مثبتی نیز انجام شده است؛ اما این اقدامات عمدتا به بهبود پایدار وضعیت منجر نشده‌اند. در سال گذشته نیز اقداماتی مانند آبیاری با تانکر به‌عنوان راه‌حلی موقت به‌کار گرفته شده‌اند. این روش با یک یا دو نوبت آبیاری، تنها بخش کوچکی از حاشیه جاده‌ها را پوشش می‌دهد و نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیاز آبیاری جنگل‌های وسیع باشد. منابع مالی و انسانی صرف‌شده برای این اقدامات می‌توانست به بهبود نظام آبیاری معمول پارک‌ها، افزایش تعداد کارگران و تقویت نظارت اختصاص یابد.
در این سال‌ها، یکی از اولویت‌های مدیریت شهری احداث تصفیه‌خانه‌ها بوده است؛ پروژه‌هایی پرهزینه و زمان‌بر که نتوانسته‌اند پاسخ‌گوی نیاز فوری آبیاری پارک‌های جنگلی باشند. بسیاری از این پروژه‌ها همچنان در مرحله ساخت قرار دارند. هزینه بالای احداث تصفیه‌خانه‌ها و خرید پساب نیز ممکن است در آینده استفاده از پساب برای بوستان‌ها را بسیار پرهزینه یا حتی غیرممکن کند؛ مسئله‌ای که از هم‌اکنون باید برای آن برنامه‌ریزی شود. تمرکز دیگر مدیریت شهری بر احداث شبکه‌های جدید آبیاری، به‌ویژه جایگزینی جوی‌های اصلی با لوله بوده است. آبیاری قطره‌ای در پارک‌های جنگلی، به‌دلیل محدودیت تناسب با شرایط این جنگل‌ها، گرفتگی لوله‌ها و هزینه‌های بالای نگهداری تجهیزات، مورد تأیید بسیاری از کارشناسان نیست. از سوی دیگر، اتلاف آب در جوی‌های اصلی قدیمی ناچیز بوده و در مواردی جایگزینی آنها با لوله، به دلیل طراحی و اجرای نامناسب، حتی اثر معکوس داشته است. بنابراین، پیش از گسترش این طرح‌ها، ارزیابی دقیق میدانی نتایج آنها ضروری است.
در سیستم جدید، آبیاری برخی نهال‌کاری‌ها از طریق شیرهای مرکزی و شلنگ انجام می‌شود؛ روشی پرزحمت که به نیروی انسانی زیادی نیاز دارد و گسترش آن در مقیاس وسیع پارک‌های جنگلی بسیار دشوار و از نظر اجرایی ناکارآمد است. در مقابل، نظام آبیاری قدیمی این پارک‌ها با استفاده از جوی و پشته و جریان آب در امتداد ردیف‌های درختان، امکان آبیاری گسترده درختان بالادست و پایین‌دست را فراهم می‌کند. این نظام با نیروی انسانی نسبتا محدود و نظارت کافی، ظرفیت آبیاری منظم بخش‌های وسیعی از پارک را دارد و به نفوذ آب در خاک نیز کمک می‌کند. ازاین‌رو، ضروری است ظرفیت این نظام برای حفظ درختان موجود بررسی و احیا شود.
ابراهیمی در بخش پایانی بر ضرورت مشارکت و نظارت موثر شهروندان و کارشناسان مستقل در حفاظت و احیای پارک‌های جنگلی تاکید می‌کند. شهروندان به‌عنوان ذی‌نفعان اصلی این فضاهای عمومی باید امکان مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها، اطلاع از طرح‌های پیشنهادی و نظارت بر اجرای آنها و نتایج اقدامات را داشته باشند. شفافیت، مشارکت عمومی و بازخوردگیری مستمر باید به بخشی از نظام مدیریت این پارک‌ها تبدیل شود، نه آنکه صرفا به زمان اجرای طرح‌های جدید محدود بماند. در حال حاضر قرار است تعداد زیادی درخت جدید جایگزین درختان خشک‌شده شوند. احیای بخش‌های تخریب‌شده جنگل‌ها اهمیت دارد و به‌ویژه ضروری است این اراضی ملی همچنان عمومی و با کاربری جنگل باقی بمانند و هیچ‌گونه تعرض، تغییر کاربری یا ساخت‌وسازی در آنها صورت نگیرد.
بااین‌حال، پیش از هرگونه نهال‌کاری جدید، باید از تأمین آب، نیروی انسانی و نظم و نظارت کافی برای نگهداری درختان موجود و نهال‌های جدید اطمینان حاصل شود. متأسفانه در برخی موارد، بخش عمده منابع آب و نیروی انسانی صرف رسیدگی به نهال‌کاری‌های جدید شده و نگهداری درختان قدیمی و ارزشمند در اولویت پایین‌تری قرار گرفته است. احیای جنگل‌ها نیازمند آسیب‌شناسی دقیق علل خشکیدگی و بررسی نتایج اقدامات گذشته با مشارکت شهروندان و متخصصان است. در شرایط تنش آبی، تغییرات اقلیمی و افزایش دما، ضروری است عوامل تخریب پیش از اجرای طرح‌های گسترده کاشت شناسایی شوند تا اشتباهات گذشته تکرار نشوند. به گفته برخی استادان جنگل، طراحی جنگل‌کاری‌های جدید نباید بر اساس الگویی یکسان برای کل پارک انجام شود، بلکه باید بر پایه زون‌بندی پارک به محدوده‌های کوچک‌تر، شناسایی ویژگی‌های فیزیکی و اکولوژیک هر محدوده و در نظر گرفتن شرایط اکولوژیک کنونی و آینده تهران صورت گیرد. بر این اساس، استفاده از ترکیبی از گونه‌های بومی درختی، درختچه‌ای و بوته‌ای، با تراکمی در حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰اصله درخت در هکتار، از گزینه‌های قابل بررسی است. انتخاب گونه‌ها، طراحی منظر و تراکم کاشت نیز باید متناسب با ویژگی‌ها و کارکردهای اجتماعی و اکولوژیک هر محدوده باشد.
خوشبختانه به ابتکار سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران، زمینه‌ای برای تبادل نظر میان متخصصان و برخی گروه‌های شهروندی فراهم شده که گامی ارزشمند است. ضروری است این همکاری با حضور گسترده‌تر شهروندان و کارشناسان مستقل تقویت شود و در برنامه‌های سال جاری، به‌ویژه برای حفظ درختان موجود و احیای سنجیده پارک‌ها، به مشارکت موثر در تصمیم‌گیری‌ها و نظارت مستمر بر اجرای طرح‌ها و ارزیابی نتایج آنها بینجامد. برای تحقق این هدف، لازم است اطلاعات و برنامه‌های حفاظت و احیا، از آبیاری درختان موجود تا انتخاب گونه‌ها و کاشت، به‌صورت شفاف در دسترس عموم قرار گیرد، امکان نقد و اظهارنظر فراهم شود و نتایج اقدامات به‌طور مستمر بررسی و منتشر شوند تا برنامه‌ها بر اساس بازخوردها اصلاح شوند. نباید تصور کرد که شهروندان خواهان اقدامات ضربتی، نمایشی و زودبازده هستند؛ حفظ درختان موجود و احیای پایدار پارک‌های جنگلی نیازمند تصمیم‌گیری سنجیده و نظارت مستمر و مستقل است.
منبع: دنیای اقتصاد