ایلنا حوادث مرگبار کار در مهرماه ۱۴۰۵ بار دیگر ایمنی محیط‌های کاری در ایران را به موضوعی نگران‌کننده تبدیل کرده است. بررسی اخبار منتشرشده در ۲۵ روز نخست این ماه، از مرگ دست‌کم ۵۸ کارگر حکایت دارد؛ حوادثی که در معادن، واحدهای صنعتی، چاه‌ها و محیط‌های کشاورزی رخ داده‌اند.
بر اساس آمار پزشکی قانونی، از ابتدای سال ۱۴۰۴ تا پایان بهمن‌ماه همان سال، یک‌هزار و ۸۷۹ نفر بر اثر حوادث محیط‌های کاری جان خود را از دست داده‌اند. این آمار، در کنار گزارش‌های تازه از حوادث کار، ضرورت بررسی عوامل مؤثر بر وقوع این رویدادها و ارزیابی وضعیت ایمنی کارگران را برجسته می‌کند.
حوادث مرگبار در معادن و فضاهای بسته
ریزش خاک در معدن مس سونگون، ریزش دیواره تونل معدن منگنز و نارچ و حادثه معدن روباز خاک کاشی اردکان، از جمله رویدادهایی هستند که ضرورت بازرسی فوری و ارزیابی شرایط ایمنی معادن را مطرح می‌کنند.
در بررسی این حوادث، باید مشخص شود خطرهای مرتبط با پایداری دیواره‌ها چگونه ارزیابی شده‌اند، چه اقداماتی برای مهار آن‌ها انجام شده و نظارت بر اجرای الزامات ایمنی تا چه اندازه مؤثر بوده است.
گازگرفتگی در چاه‌ها و فضاهای بسته نیز یکی دیگر از محورهای حوادث کار در مهرماه بوده است. جان‌باختن سه کارگر در چاهی در روستای قره‌حسنلو ارومیه در ۲۵ مهرماه، بار دیگر خطر گازهای سمی در محیط‌های محصور را یادآوری کرد؛ محیط‌هایی که ورود به آن‌ها مستلزم ارزیابی خطر، سنجش شرایط جوّی داخل فضا و رعایت دقیق دستورالعمل‌های ایمنی است.
کارگران فصلی؛ از سقوط از درخت تا گرفتارشدن در سیلاب
کارگران فصلی کشاورزی نیز در معرض حوادثی مانند واژگونی خودروهای حامل کارگران، سقوط از درخت هنگام برداشت گردو و گرفتارشدن در سیلاب قرار دارند.
بر اساس گزارشی که هشتم مهرماه منتشر شد، از آغاز فصل برداشت گردو در استان همدان، ۱۴۴ کارگر فصلی گردوچین بر اثر سقوط از درخت مصدوم شده‌اند و سه نفر از آن‌ها جان خود را از دست داده‌اند.
این حوادث، ضرورت توجه به شرایط ایمن حمل‌ونقل کارگران فصلی، استفاده از تجهیزات مناسب برای برداشت محصولات و پیش‌بینی خطرهای محیطی در فعالیت‌های کشاورزی را مطرح می‌کند.
حوادث در شهرک‌های صنعتی؛ از مرگ با دستگاه پرس تا سقوط از ارتفاع
در واحدهای صنعتی نیز حوادث متعددی گزارش شده است؛ از جمله مرگ یک کارگر بر اثر کار با دستگاه پرس در شهرک صنعتی کاشمر، جان‌باختن کارگر کارخانه سوسیس و کالباس در شهرک صنعتی توس پس از گیرکردن در دستگاه میکسر و قطع عضو یک کارگر در یکی از واحدهای صنعتی شهرک صنعتی بوعلی دلیجان.
در برخی گزارش‌ها، رعایت‌نشدن الزامات ایمنی یا نبود تجهیزات مناسب برای کار در ارتفاع نیز مطرح شده است.
همچنین در ۱۶ مهرماه، خبر سقوط دو کارگر از ارتفاع در نیمه‌شب در شهرک صنعتی پایتخت، واقع در ایوانکی، منتشر شد. بنا بر گزارش منتشرشده، مصدومان این حادثه از اتباع خارجی بودند.
تأثیر فشارهای اقتصادی بر تأمین تجهیزات ایمنی
ابراهیم رحیمیان، دبیر اجرایی خانه کارگر طبس، پیش‌تر در ۳۰ شهریورماه بر ارتباط افزایش نرخ دلار با تأمین تجهیزات کار تأکید کرده بود. به گفته او، بخشی از این ابزارها وارداتی هستند و نمونه مشابه داخلی ندارند.
شهرام غریب، کارشناس و مدرس تخصصی ایمنی صنایع، نیز در گفت‌وگو با ایلنا با ابراز تأسف از شمار بالای حوادث اخیر گفت برای ارزیابی درست وضعیت ایمنی کارگران، نباید تنها به شمارش حوادث بسنده کرد؛ بلکه باید توانایی نظام کار در شناسایی و کنترل خطرهای مرگبار نیز بررسی شود.
غریب با اشاره به گزارشی که در اختیارش قرار گرفته است، اظهار کرد در ۲۵ روز نخست مهرماه دست‌کم ۶۴ حادثه کاری رخ داده که در ۵۹ مورد از آن‌ها کارگران جان باخته‌اند. او همچنین به رشد ۳۱ درصدی فوتی‌های حوادث کار در مازندران طی پنج ماه نخست سال اشاره کرد و این آمار را تأمل‌برانگیز دانست.
پنج عامل ریشه‌ای افزایش حوادث کار از نگاه کارشناس ایمنی
غریب تأکید کرد که بدون بررسی پرونده هر حادثه، نمی‌توان علت قطعی آن را مشخص کرد. با این حال، او پنج عامل ریشه‌ای را مطرح کرد که به گفته وی، بررسی فوری آن‌ها ضروری است.
۱. فرسودگی تجهیزات و زیرساخت‌ها
نگهداری ناکافی، تأخیر در تعمیرات و کاهش قابلیت اطمینان تجهیزات از جمله عواملی هستند که باید در بررسی حوادث کار مورد توجه قرار گیرند. فرسودگی تجهیزات، در صورت شناسایی‌نشدن و رفع‌نشدن به‌موقع، می‌تواند خطر بروز حادثه را افزایش دهد.
۲. فشارهای اقتصادی و دشواری تأمین تجهیزات
محدودیت منابع مالی، نوسانات ارزی و دشواری تأمین تجهیزات حیاتی و ایمنی ممکن است خرید، تعمیر یا جایگزینی ابزارهای ضروری برای پیشگیری از حوادث را به تأخیر بیندازد. این موضوع به‌ویژه درباره تجهیزاتی اهمیت دارد که برای کنترل خطرهای جدی در محیط کار استفاده می‌شوند.
۳. ناامنی شغلی کارگران
به گفته غریب، ناامنی شغلی می‌تواند بر رفتار ایمنی کارگران اثر بگذارد. کارگری که نگران ازدست‌دادن شغل یا درآمد خود است، ممکن است خطرهای موجود را گزارش نکند یا تحت فشار شرایط کاری، فعالیتی ناایمن را بپذیرد.
۴. ضعف در کنترل خطرهای کلیدی
خطرهایی مانند سقوط از ارتفاع، ریزش سازه، گازگرفتگی و آزادشدن کنترل‌نشده انرژی، از جمله مواردی هستند که کنترل آن‌ها باید در اولویت برنامه‌های ایمنی محیط کار قرار گیرد. شناسایی خطر، ارزیابی شدت آن و اجرای اقدامات پیشگیرانه، از محورهای مهم بررسی حوادث مرتبط با این عوامل است.
۵. ضعف در یادگیری سازمانی از حوادث
غریب همچنین بر ضرورت بررسی ریشه‌ای حوادث تأکید کرد. اگر بررسی یک حادثه صرفاً به خطای فردی محدود شود، ممکن است نقص‌های مرتبط با طراحی، نظارت و مدیریت شناسایی نشوند و همچنان باقی بمانند. به این ترتیب، زمینه تکرار حوادث مشابه از بین نمی‌رود.
ضرورت بررسی ریشه‌ای حوادث کار
گزارش‌های حوادث مهرماه، طیفی از خطرها را در محیط‌های کاری مختلف نشان می‌دهند؛ از ریزش در معادن و گازگرفتگی در فضاهای بسته تا حوادث دستگاه‌های صنعتی، سقوط از ارتفاع و آسیب‌های مرتبط با فعالیت‌های کشاورزی.
به باور کارشناسان ایمنی، بررسی دقیق هر حادثه و شناسایی عوامل فنی، مدیریتی و اقتصادی مؤثر بر آن، برای پیشگیری از تکرار رویدادهای مشابه ضروری است. ارزیابی تجهیزات، نظارت بر اجرای مقررات ایمنی، فراهم‌کردن ابزارهای مناسب و ایجاد شرایطی که کارگران بتوانند خطرها را بدون نگرانی گزارش کنند، از جمله محورهایی است که در این زمینه اهمیت دارد.