عتراضات دانش‌آموزان و جوانان در فرانسه، پرسشی مهم درباره وضعیت دموکراسی مطرح کرده است: آیا ممکن است دموکراسی از نظر حقوقی برقرار باشد، اما بخشی از شهروندان احساس کنند صدایشان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی شنیده نمی‌شود؟
گسترش اعتراضات دانش‌آموزی به حرکت‌های وسیع‌تر نشان داد که یک مطالبه محدود، در شرایط انباشت نارضایتی، می‌تواند به نشانه‌ای از بحرانی گسترده‌تر تبدیل شود.
بحران دموکراسی در فرانسه؛ چرا جوانان معترض‌اند؟
نکته مهم در اعتراضات جوانان فرانسه، بحران شنیده شدن است؛ فاصله میان حق مشارکت سیاسی و احساس اثرگذاری واقعی بر سرنوشت فردی و اجتماعی.
نسل زد در جهانی رشد کرده است که امکان بیان دیدگاه‌ها در آن بی‌سابقه است، اما دیده شدن در فضای مجازی لزوماً به معنای تأثیرگذاری بر تصمیم‌های عمومی نیست. جوانان می‌توانند در چند ساعت یک مطالبه را فراگیر کنند، بی‌آنکه بدانند کدام نهاد باید به آن پاسخ دهد یا از چه مسیری می‌توانند نتیجه تصمیم‌گیری‌ها را تغییر دهند.
فرانسه از این نظر نمونه‌ای قابل تأمل است. این کشور با سابقه‌ای طولانی در مشارکت سیاسی و اعتراضات خیابانی، اکنون با نسلی روبه‌روست که از شرایط مدارس و چشم‌انداز آینده خود ناراضی است.
وقتی مسیرهای رسمی نمایندگی نتوانند مطالبات اجتماعی را به پاسخ‌های ملموس تبدیل کنند، خیابان ممکن است به صحنه مطالبه همان چیزی تبدیل شود که نهادهای رسمی در تأمین آن ناکام مانده‌اند: احساس اثرگذاری بر تصمیم‌ها.
حق اعتراض و ضرورت حفظ امنیت شهروندان
نباید اعتراض مسالمت‌آمیز را با خشونت و تخریب یکسان دانست؛ همان‌طور که رفتار خشونت‌آمیز گروهی از معترضان نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن مطالبات جمعیت گسترده‌تری شود.
دفاع از حق اعتراض، مستلزم دفاع از امنیت مردم نیز هست. در مقابل، حفظ امنیت بدون رعایت حقوق شهروندان و پاسخ‌گویی نهادهای عمومی، راه‌حلی پایدار نخواهد بود.
درس اعتراضات نسل زد فرانسه برای ایران
تحولات فرانسه برای همه جوامع، از جمله ایران، درسی فراتر از ضرورت شنیدن صدای جوانان دارد. مسئله اصلی، ایجاد مسیرهای مؤثر برای شنیده شدن و اثرگذاری آنان بر تصمیم‌های عمومی است.
مشارکت نوجوانان در تصمیم‌های آموزشی، گفت‌وگوی واقعی میان نسل‌ها، شفافیت در سیاست‌گذاری و پاسخ‌گویی نهادها نباید تنها هنگام بروز بحران مورد توجه قرار گیرند.
اگر جوانان صرفاً مخاطب تصمیم‌های دیگران باشند، نمی‌توان انتظار داشت در قبال آینده‌ای که در ساختن آن نقشی نداشته‌اند، احساس مسئولیت و تعلق کنند.
آیا دموکراسی فقط به معنای انتخاب حاکمان است؟
فرانسه امروز با مسئله‌ای روبه‌روست که از مرزهای این کشور فراتر می‌رود: آیا دموکراسی صرفاً سازوکاری برای انتخاب حاکمان است یا توانایی مستمر جامعه برای اثر گذاشتن بر تصمیم‌هایی که زندگی شهروندان را شکل می‌دهند نیز بخشی از آن محسوب می‌شود؟
شاید خطر اصلی برای دموکراسی، صرفاً حضور جوانان در خیابان نباشد؛ خطر بزرگ‌تر آن است که آنان به این نتیجه برسند که هیچ راه دیگری برای شنیده شدن صدایشان وجود ندارد.
نویسنده: محمدمهدی سید ناصری، حقوقدان و پژوهشگر