به گزارش ستاره صبح آنلاین، اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ همزمان دو رکورد نگران‌کننده را تجربه می‌کند: تورم در سطوحی کم‌سابقه قرار گرفته و رشد اقتصادی به محدوده‌ای منفی رسیده است. این ترکیب، اقتصاد را در وضعیت رکود تورمی قرار داده؛ وضعیتی که در آن از یک سو قدرت خرید خانوار‌ها تحت فشار افزایش قیمت‌هاست و از سوی دیگر، کاهش تولید و فعالیت اقتصادی چشم‌انداز اشتغال و سرمایه‌گذاری را تضعیف می‌کند.
اما برای درک ابعاد وضعیت فعلی، مقایسه آن با یک سال یا یک دولت کافی نیست. تاریخ اقتصاد ایران نشان می‌دهد کشور پیش از این نیز دوره‌هایی از جنگ، انقلاب، تحریم، رکود و تورم را پشت سر گذاشته است. آنچه شرایط امروز را متمایز می‌کند، همزمانی افت شدید رشد اقتصادی با تورمی است که حتی در سخت‌ترین سال‌های جنگ و انقلاب نیز با چنین شدتی ثبت نشده بود.
نگاهی به عملکرد اقتصاد ایران از دهه ۴۰ تا امروز، مسیر متفاوتی را نشان می‌دهد؛ از دهه‌ای که رشد اقتصادی دو رقمی و تورم تک‌رقمی بود، تا دهه ۵۰ که با پنج سال رشد منفی متوالی پایان یافت، دهه ۶۰ که جنگ هشت‌ساله اقتصاد را تحت فشار قرار داد، دهه ۷۰ که شوک‌های تعدیلی تورم را به مرز ۵۰ درصد رساند و در نهایت دهه‌های ۹۰ و ۱۴۰۰ که تحریم، بی‌ثباتی و تورم مزمن به ویژگی اصلی اقتصاد تبدیل شد.
۱۴۰۵؛ همزمانی کم‌سابقه تورم بالا و رشد منفی
اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ در شرایطی قرار گرفته که ترکیب دو شاخص اصلی آن، تصویر کم‌سابقه‌ای از وضعیت اقتصادی کشور ارائه می‌دهد. تا پایان شهریورماه، نرخ تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده است. در همین حال، مرکز آمار ایران رشد اقتصادی در سه ماهه نخست سال را منفی ۱۰.۱ درصد اعلام کرده است.
به بیان دیگر، اقتصاد ایران از یک سو با افزایش بسیار شدید سطح عمومی قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید مواجه است و از سوی دیگر، حجم فعالیت اقتصادی نیز به شکل محسوسی کاهش یافته است. این همان ترکیبی است که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان «رکود تورمی» یاد می‌شود.
البته اهمیت وضعیت فعلی زمانی روشن‌تر می‌شود که ارقام ۱۴۰۵ با دوره‌های سخت اقتصادی در دهه‌های گذشته مقایسه شود. در سال‌های نخست انقلاب و جنگ نیز اقتصاد ایران رشد‌های منفی بسیار شدیدی را تجربه کرد، اما تورم در آن دوره به مراتب پایین‌تر از سطح فعلی بود.
حتی بزرگ‌ترین رکود‌های پس از انقلاب، تورم امروز را نداشتند
سال ۱۳۵۹ یکی از سخت‌ترین سال‌های تاریخ اقتصادی ایران بود. اقتصاد در آن سال، همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، با رشد منفی ۲۱.۶ درصدی مواجه شد؛ رقمی که همچنان یکی از شدیدترین افت‌های ثبت‌شده در اقتصاد ایران است.
دو سال پیش از آن نیز اقتصاد در سال ۱۳۵۷، همزمان با تحولات منتهی به انقلاب، ۱۲.۸ درصد کوچک شده بود. در سال ۱۳۵۸ نیز رشد اقتصادی منفی ۱۲ درصد ثبت شد و در سال ۱۳۶۰، اقتصاد با رشد منفی ۵.۷ درصدی مواجه بود.
در مجموع، اقتصاد ایران از سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ پنج سال متوالی رشد منفی را تجربه کرد؛ دوره‌ای که یکی از طولانی‌ترین دوره‌های رکود در تاریخ اقتصادی کشور به شمار می‌رود.
با این حال، تفاوت مهم این دوره با وضعیت امروز در نرخ تورم بود. تورم در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰ درصد، در سال ۱۳۵۸ حدود ۱۱.۱ درصد و در سال ۱۳۵۹ حدود ۲۳.۵ درصد بود؛ بنابراین حتی در سالی که اقتصاد ایران یکی از شدیدترین سقوط‌های خود را تجربه کرد، نرخ تورم با سطوح فعلی فاصله بسیار زیادی داشت.
این تفاوت، یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز شرایط فعلی اقتصاد ایران با بحران‌های اقتصادی سال‌های نخست انقلاب و جنگ است: امروز نه‌تنها رشد اقتصادی به محدوده منفی بازگشته، بلکه تورم نیز در سطوحی بسیار بالاتر قرار دارد.
دهه ۴۰؛ دوره رشد بالا و تورم پایین
دهه ۴۰ را می‌توان متفاوت‌ترین دوره اقتصاد ایران از نظر ترکیب رشد و تورم دانست. رشد اقتصادی در این دهه برای چند سال متوالی در سطوح بالا قرار داشت؛ به‌طوری که در سال ۱۳۴۰ به ۱۰.۴ درصد رسید و در سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۹ عمدتاً دو رقمی بود.
رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۴۴، ۱۳۴۵، ۱۳۴۶، ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ به ترتیب ۱۷، ۱۱.۵، ۱۱.۳، ۱۴.۴ و ۱۵.۵ درصد ثبت شد. در مقابل، تورم در این دوره بسیار پایین بود. بالاترین نرخ تورم دهه، حدود ۴.۵ درصد در سال ۱۳۴۳ بود و در سال‌های ۱۳۴۱، ۱۳۴۴، ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ تورم کمتر از یک درصد ثبت شد.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه ۴۰ حدود ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم حدود ۱.۶ درصد بود؛ ترکیبی که این دهه را به یکی از متفاوت‌ترین دوره‌های اقتصاد ایران تبدیل کرد.
دهه ۵۰؛ پایان رشد شتابان و آغاز بی‌ثباتی
در ابتدای دهه ۵۰، رشد اقتصادی همچنان بالا بود و در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ به ۱۳.۷ درصد رسید. اما از سال ۱۳۵۲ روند رشد نزولی شد و نرخ رشد در سال‌های ۱۳۵۲، ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ به ترتیب به ۷.۴، ۵.۸ و منفی ۰.۳ درصد کاهش یافت.
رشد در سال ۱۳۵۵ دوباره به ۱۸.۳ درصد رسید، اما این بهبود پایدار نماند و از سال ۱۳۵۶ اقتصاد وارد دوره‌ای از افت شدید شد. در ادامه، تحولات سیاسی و سپس جنگ نیز رکود اقتصاد را عمیق‌تر کرد.
همزمان، تورم نیز روندی صعودی پیدا کرد. نرخ تورم از ۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۰ به ۱۱.۲ درصد در سال ۱۳۵۲ و ۱۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۳ رسید و در سال ۱۳۵۶ به ۲۵.۱ درصد افزایش یافت.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه ۵۰ حدود ۱ درصد و میانگین تورم حدود ۱۳.۵ درصد بود؛ یعنی در مقایسه با دهه ۴۰، رشد به‌شدت کاهش یافت و تورم نیز وارد سطوح بالاتری شد.
دهه ۶۰؛ اقتصاد زیر سایه جنگ
دهه ۶۰ با رکود ناشی از جنگ آغاز شد. اقتصاد در سال ۱۳۶۰ با رشد منفی ۵.۷ درصد مواجه شد، اما در دو سال بعد جهش قابل توجهی را تجربه کرد؛ رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ به ترتیب به ۲۳.۲ و ۱۱.۱ درصد رسید.
در ادامه دهه، رشد بار دیگر تحت تأثیر جنگ و محدودیت‌های اقتصادی نوسان کرد و در سال‌های ۱۳۶۳، ۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ منفی شد. با این حال، اقتصاد در پایان دهه و پس از پایان جنگ دوباره به مسیر رشد بازگشت.
در حوزه تورم نیز نرخ تورم در سال ۱۳۶۷ به ۲۸.۹ درصد رسید که بالاترین رقم این دهه بود، در حالی که پایین‌ترین نرخ تورم دهه حدود ۶.۹ درصد در سال ۱۳۶۴ ثبت شد.
میانگین رشد اقتصادی دهه ۶۰ حدود ۲.۷ درصد و میانگین تورم حدود ۱۸.۱ درصد بود؛ اقتصادی که رشد آن به‌شدت تحت تأثیر جنگ قرار داشت، اما تورم آن همچنان فاصله زیادی با سطوح ثبت‌شده در دهه‌های اخیر داشت.
دهه ۷۰؛ رشد بالاتر در کنار تورم سنگین
اقتصاد ایران در دهه ۷۰ پس از پایان جنگ وارد دوره‌ای از بازسازی و تغییر سیاست‌های اقتصادی شد. رشد اقتصادی در ابتدای دهه بهبود یافت، اما اجرای سیاست‌های تعدیل و افزایش نرخ ارز، تورم را به‌شدت بالا برد.
رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ به ترتیب ۳.۳ و منفی ۱.۵ درصد بود و در سال‌های بعد دوباره بهبود یافت. اوج تورم این دهه در سال ۱۳۷۴ رخ داد؛ زمانی که نرخ تورم به ۴۹.۴ درصد رسید؛ رقمی که تا سال‌ها بالاترین تورم ثبت‌شده پس از انقلاب باقی ماند.
پس از تغییر سیاست‌های اقتصادی، رشد نیز بهبود پیدا کرد و در سال ۱۳۷۵ به ۶.۴ درصد رسید. در مجموع، دهه ۷۰ با میانگین ۵.۳ درصد رشد اقتصادی و حدود ۲۴.۴ درصد تورم سپری شد؛ بنابراین اقتصاد در این دهه توانست نسبت به دهه ۶۰ رشد بالاتری را تجربه کند، اما در مقابل، تورم به یکی از مسائل پایدار اقتصاد تبدیل شد.
دهه ۸۰؛ دوره‌ای نسبتاً باثبات
دهه ۸۰ از نظر ترکیب رشد و تورم، یکی از باثبات‌ترین دوره‌های اقتصاد ایران پس از انقلاب بود. رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ به ترتیب ۸.۱ و ۸.۶ درصد رسید و در سال ۱۳۸۶ نیز رشد ۸.۲ درصدی ثبت شد.
با این حال، در سال‌های پایانی دهه رشد کاهش یافت و در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ به ترتیب به ۰.۳ و یک درصد رسید.
تورم نیز در بیشتر سال‌های این دهه زیر ۲۰ درصد باقی ماند و بالاترین نرخ، ۲۵.۴ درصد در سال ۱۳۸۷ بود.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه ۸۰ حدود ۵.۳ درصد و میانگین تورم حدود ۱۴.۷ درصد بود؛ ترکیبی که در مقایسه با دهه ۷۰ و به‌ویژه دهه ۹۰، از ثبات بیشتری برخوردار بود.
دهه ۹۰؛ تحریم، رکود و بازگشت تورم بالا
در دهه ۹۰، تحریم‌های اقتصادی و شوک‌های ارزی به متغیر‌های تعیین‌کننده اقتصاد ایران تبدیل شدند. اقتصاد در این دهه چند دوره رشد منفی را تجربه کرد و پس از توافق هسته‌ای، رشد اقتصادی در سال ۱۳۹۵ به ۸.۸ درصد رسید.
این رشد، اما پایدار نماند و پس از خروج آمریکا از برجام، اقتصاد در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ بار دیگر وارد رکود شد. همزمان، تورم نیز از نیمه دوم دهه روندی صعودی پیدا کرد و در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ از ۴۰ درصد عبور کرد.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه ۹۰ تنها حدود ۱.۱ درصد بود، در حالی که میانگین تورم به حدود ۲۵.۲ درصد رسید. به این ترتیب، دهه ۹۰ از نظر رشد اقتصادی یکی از ضعیف‌ترین دوره‌های پس از انقلاب بود و همزمان، اقتصاد وارد دوره‌ای طولانی‌تر از تورم بالا و بی‌ثباتی ارزی شد.
دهه ۱۴۰۰؛ عصر اوج گیری بحران‌های کم سابقه
دهه ۱۴۰۰ برخلاف دهه‌های قبل یک دوره یکدست نیست و می‌توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد: بازگشت رشد در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، کاهش محسوس شتاب رشد در ۱۴۰۴ و تشدید همزمان رکود و تورم در ۱۴۰۵.
۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳؛ بازگشت رشد بدون مهار پایدار تورم
اقتصاد ایران پس از دو سال رشد منفی در پایان دهه ۹۰، در چهار سال نخست دهه ۱۴۰۰ به مسیر رشد بازگشت. رشد اقتصادی در سال‌های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب ۴.۱، ۴.۴، ۵.۳ و ۳.۷ درصد اعلام شد؛ بنابراین میانگین رشد اقتصادی این چهار سال حدود ۴.۴ درصد بود.
با این حال، افزایش تولید با کاهش پایدار تورم همراه نشد. نرخ تورم در سال ۱۴۰۱ به ۵۳.۱ درصد رسید و تورم همچنان در سطوح بالا باقی ماند. به این ترتیب، اقتصاد در نیمه نخست دهه توانست رشد مثبت را حفظ کند، اما مسئله تورم مزمن همچنان پابرجا ماند.
سال ۱۴۰۴ نقطه تغییر مسیر در عملکرد اقتصادی دهه ۱۴۰۰ بود. بر اساس برآورد بانک مرکزی، رشد اقتصادی این سال منفی ۲.۸ درصد اعلام شده است. به این ترتیب، فاصله قابل توجهی میان عملکرد ۱۴۰۴ و چهار سال نخست دهه شکل گرفت و روند رشد وارد مرحله‌ای متفاوت شد.
در سال ۱۴۰۵ این روند به شکل شدیدتری نمایان شد. مرکز آمار ایران رشد اقتصادی سه‌ماهه نخست سال را منفی ۱۰.۱ درصد اعلام کرده است. همزمان، نرخ تورم سالانه در پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده است.
بنابراین، ۱۴۰۵ را نمی‌توان صرفاً ادامه روند سال‌های ابتدایی دهه دانست. اقتصاد در چهار سال نخست دهه با وجود تورم بالا، رشد مثبت داشت؛ در ۱۴۰۴ رشد به محدوده منفی بازگشت و در بهار ۱۴۰۵، همزمان با تشدید تورم، رشد اقتصادی به محدوده منفی دو رقمی رسید.
تغییر تدریجی ترکیب رشد و تورم
قرار دادن دهه‌ها در کنار یکدیگر، مسیر کلی اقتصاد ایران را روشن‌تر می‌کند. دهه ۴۰ با میانگین ۱۱.۴ درصد رشد اقتصادی و ۱.۶ درصد تورم، دهه ۵۰ با حدود یک درصد رشد و ۱۳.۵ درصد تورم، دهه ۶۰ با ۲.۷ درصد رشد و ۱۸.۱ درصد تورم، دهه ۷۰ با ۵.۳ درصد رشد و ۲۴.۴ درصد تورم، دهه ۸۰ با ۵.۳ درصد رشد و ۱۴.۷ درصد تورم و دهه ۹۰ با تنها ۱.۱ درصد رشد و ۲۵.۲ درصد تورم سپری شده‌اند.
این ارقام نشان می‌دهند که اقتصاد ایران از دوره‌ای با رشد بالا و تورم پایین در دهه ۴۰، به تدریج وارد دوره‌هایی با رشد پایین‌تر و تورم بالاتر شده است. البته این مسیر خطی نبوده و دهه ۸۰ نمونه‌ای از بازگشت موقت به ترکیب نسبتاً مناسب رشد و تورم است.
در دهه ۱۴۰۰ نیز این روند ابتدا با بازگشت رشد مثبت متوقف شد، اما از ۱۴۰۴ تغییر کرد و در ۱۴۰۵ به ترکیبی کم‌سابقه رسید: رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصدی در کنار تورم سالانه ۷۳.۶ درصدی.
مقایسه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد ایران پیش از این نیز رکود‌های عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده است، اما قرار گرفتن این دو شاخص در چنین سطوحی به‌طور همزمان، ۱۴۰۵ را به شدیدترین نمونه‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر تبدیل کرده است.
منبع: خبرآنلاین