به گزارش ستاره صبح آنلاین از زومیت، اینترنت که وصل شد، یعنی همان اتصال نسبی و نصفهونیمه، اولین کامنتِ پربازخوردی که کاربران نوشتند این نبود که قدردانی یا ابراز خوشحالی از بازگشت اینترنت نبود. فقط همین یک عبارت بود: «انگار همه این اتفاقات رویا بوده...»
نه اعتراض، نه شادمانی. فقط یک احساسِ سوررئال. بعد از ۸۸ روز قطعی، زومیت در واکنش به این اتفاق چهار مطلب تفصیلی در فاصلهای کوتاه منتشر کرد که درباره کیفیت اینترنت وصلشده بود. برای این مطالب در مجموع بیش از ۳ هزار و ۸۰۰ کامنت از حدود ۲ هزار کاربر یکتا نوشته شده بود. این گزارش تلاشی است برای شنیدنِ صدایی که پشتِ این اعداد پنهان است.
بررسیهای آکادمی تحلیل داده دیتوم از کامنتهای این چهار گزارش زومیت نشان میدهد وقتی پس از حدود ۳ ماه قطعیِ سراسری، کابلهای اینترنت دوباره متصل شدند، نرخ رضایتِ کاربران از این وصلِ مجدد، تنها ۱.۳ درصد بوده است. این در حالی است که انتظار میرفت موجی از شادمانی یا دستکم تخلیه خشمِ انباشته، فضای مجازی را فرا بگیرد.
قاعدتا شیوه بازگشت اینترنت و باقی ماندن بسیاری از محدودیتهای پیشین در میزان اندک رضایت کاربران نقش داشته است. در روزهایی که مراجع رسمی خبر از بازگشت اینترنت میدادند، کاربران با خلق واژگانی چون «فیلترنت پرو مکس» و تبدیل کردن بخش نظرات به «شبکه پایش مردمی»، پیام روشنی را اظهار کردند: بازگشتِ اتصال اینرنت، به معنای بازگشتِ اعتماد کاربران نیست.
تحلیلهای دیتوم از نظرات منتشرشده در چهار گزارش منتشرشده در زومیت نشان میدهد که جامعه کاربرانِ ایرانی از مرحله «اعتراضِ هیجانی» عبور کرده و به فاز «مطالبهگری ساختاری» و «پشتیبانیِ جمعی» رسیدهاند.
یک شبکه خودجوش پایش شبکه
نظراتی از این دست که: «ایرانسل هنوز وصل نیست» یا «گوگل باز نمیشود». نام این دسته از کامنتها را میتوان «شبکه پایش مردمی» گذاشت که نزدیک به نیمی از نظرات را تشکیل داده است.
در خلأ اطلاعات شفاف رسمی، مردم با گزارشدهیِ نقطهبهنقطه از شهرها و اپراتورهای مختلف، بخش نظرات زومیت را به یک رادارِ توزیعشده و خبرگزاریِ مردمی موازی تبدیل کردند تا نقشه قطعی و وصلیِ اینترنت را با تجربه خودشان ترسیم کنند.
در همان روز ۵ خرداد ۱۴۰۵، آمار رضایت کاربران از آنچه بازگشت اینترنت اعلام شد، تنها یک درصد و آمار ناامیدی از این اتصال ناقص ۲۲ درصد بود. در همان روزِ اول، «فیلترشکن» هفتمین کلمه پرتکرار در کامنتهای «سلام به جهان» بود، چراکه اتصال اینترنت هم نیاز به ابزار دور زدن محدودیتها را از بین نبرده بود.
کاربران زومیت در کامنتها کیفیت در لحظه اینترنتشان را با گذشته مقایسه میکردند — سرعت، دسترسی، پایداری — و در همه این معیارها کسری مییافتند و همین مسئله رضایتشان از این اتفاق را به یک درصد رسانده بود.
نمودار ۱- نقشه احساسیِ مقایسهای: هر مطلب یک «امضای احساسی» متفاوت دارد.
از ثبت واقعیت تا خلق ادبیات انتقادی
یکی دو روز بعد، با انتشار مطلب «این چیزی که داریم اینترنت نیست»، اتمسفر احساسیِ کاربران تغییرِ فاز داد. طبق نمودارهای مقایسهای، سهم «اطلاعرسانی» افت کرد و جای خود را به «مطالبهگری» (رشد از ۱۴ به ۲۵ درصد) و همچنین انتقاد و تمسخر داد. در همین مطلب بود که پربازخوردترین شعارِ این دوره با تعداد زیادی لایک از سوی کاربران نوشته شد: «فیلترنت پرو مکس».
این ترکیبِ سهکلمهای، محدودیت اعمالشده (فیلترنت) را با ادبیاتِ کالاهای لوکس (پرو مکس) پیوند زد تا نشان دهد کاربران بهخوبی میدانند آنچه در اختیارشان قرار گرفته، یک اینترنتِ جهانی نیست، بلکه یک «اینترانتِ ایزوله» است. کاربران به وضوح کیفیت، سرعت و پایداریِ فعلی را با گذشته مقایسه کرده و در تمام معیارها احساسِ زیان کردند چون این اینترنت هنوز محدود و پراختلال بود.
بررسی نظرات این مطلب نشان میدهد محتوای نظرات کاربران که حاوی «اطلاعرسانی» بوده از ۴۵ درصد به ۳۰ درصد رسیده و مواردی مانند «مطالبهگری» از ۱۴ درصد به ۲۵ درصد صعود کرد.
تغییر زبان از «خشم» به «مطالبه حق»
یکی از مهمترین یافتهها در مطلب «قطع دیتاسنترها» به دست آمده. در این بخش، ۱۷ درصد نظرات از جنس «سؤال» بودند که بالاترین نرخ در میان چهار مطلبِ بررسیشده را دارد. نکته حیاتی اینجاست که میزان «مطالبهگری» ۳ برابرِ «خشمِ آشکار» (۵ درصد) ثبت شده است. اما دادهای که آمار ساده پنهانش میکند اینجاست: همان ۵ درصد خشمِ آشکار، پربازخوردترین کامنتها را ساخته است.
دیتوم این آمار را اینطور تحلیل میکند که «خشم بیشترین تعامل را میگیرد»؛ یعنی اکثریتِ خاموشی وجود دارد که نمینویسد، اما لایک میکند. بنابراین، به نظر میرسد خشم واقعی همیشه بزرگتر از آن چیزی است که در شمارشِ کامنتها نشان میدهد.
کاربران در نظراتشان برای این مطلب دیگر صرفا عصبانی نبودند، بلکه در سؤالهایشان مشروعیتِ تصمیمگیری برای قطعی اینترنت را زیر سؤال میبردند: «اصلا چرا اینترنت را فیلتر کردند؟» یا «چرا مردم را مجبور به خرید فیلترشکن میکنید؟»
در کنار این پرسشها، کامنتهایی مانند «روز ۹۳ از قطعی اینترنت…» به چشم میخورَد که نوعی سوگواری آگاهانه و مقاومت مدنی کاربران است. آنها قطعی اینترنت را به همان ۸۸ روز قطعی کامل محدود نمیکنند و معتقدند با وجود محدودیتهای اخیر قطعی دسترسی همچنان ادامه دارد. شمردنِ روزها به این معناست که افکار عمومی این بحران سهماهه را فراموش نکرده و تقویمِ محدودیتها در حافظه افراد ماندگار شده است.
عددِ دیگری در همین مطلب نیز توجه را جلب میکند: ۴۳ درصد از کامنتها در تحلیل احساسات، «خنثی/سایر» ثبت شدهاند؛ برای یک بحرانِ زیرساختی، این سکوتِ بزرگ، خودش یک داده است. شاید خستگی است یا شاید احساس بیفایده بودنِ نوشتن و اعتراض کردن.
گیمرها؛ فروافتادن در تله «بیقدرتیِ آموختهشده»
تلخترین بخشِ دادهها مربوط به نظرات ثبتشده در گزارش «گیم و گیمرها» است. در میان صدها کامنتِ این مطلب، خشم آشکار به کمترین میزان خود یعنی ۰.۴ درصد سقوط میکند، اما در مقابل، رکورد «ناامیدی» با ۲۳.۸ درصد شکسته میشود.
کاربرانی که مینویسند: «قید بازی آنلاین رو زدم»، در واقع دچار پدیدهای شدهاند که روانشناسان اجتماعی به آن «بیقدرتیِ آموختهشده» میگویند. شرایطی که در آن، فرد پس از مواجهه مداوم با بنبست و ازدستدادن کنترل، حتی انگیزه و انرژی لازم برای اعتراض را هم از دست میدهد.
جالب اینجاست که نرخ رضایت کامنتها در این مطلب بالاترین عدد (۵.۳ درصد) را دارد، اما تحلیل کیفی نظرات نشان میدهد این «رضایت» به معنای خشنودی از وضعیت اینترنت نیست، بلکه خوشحالیِ ناشی از پیدا کردن یک راهِ فرار فنی (مثل پیدا کردن یک DNS خاص برای اتصال) است.
نمودار ۲- رضایت در برابر ناامیدی. از ۳٬۸۵۸ کامنت، تنها ۵۰ مورد (۱٫۳ درصد) از سر رضایت بوده است
بخش نظرات یا میز پشتیبانی فنی کاربران
گزارشِ دیتوم یک الگوی مشترک و مهم را در تمام هزاران کامنت زومیت برجسته میکند: مردم در حال کمک فنی به یکدیگرند و برخی کاربران مرجع فنی برای سایرین شدهاند. وقتی پشتیبانیِ فنی و پاسخگویی رسمی در نهادها و رسانهها وجود ندارد، کاربران ساختارهای غیررسمی دستوپا میکنند. «با ایرانسل جواب میده»، «IPv6 رو روشن کن» و... . بخش نظراتِ یک وبسایت خبری، رسما به میز پشتیبانیِ اینترنت برای کاربران تبدیل شده است.
در نهایت، عددِ کلیدیِ تحلیل نظرات در چهار گزارش زومیت همان ۱.۳ درصد (میزان رضایت کلی کاربران) است. عباراتی چون «فیلترنت پرو مکس» و «تجربه لاکچری»، در تاریخِ اینترنت ایران ثبت خواهند شد تا به تصمیمگیران یادآوری کنند که در عصرِ دیجیتال، اتصال فیزیکی شبکه، بهتنهایی نمیتواند ایجاد اعتماد کند. پاسخ ۹۸.۷ درصد از کاربران زومیت به این سؤال که آیا اینترنت واقعی بازگشته، یک «نه» قاطع است.