به گزارش ستاره صبح آنلاین از رویداد ۲۴، آتشبس شکننده میان ایران و آمریکا بار دیگر در تنگه هرمز فرو ریخت. اکسیوس در تازهترین گزارش خود نوشته است حملات متقابل روز سهشنبه، تهران و واشینگتن را در آستانه ورود به چرخه تازهای از انتقام قرار داده و تفاهم اولیهای را که کمتر از سه هفته پیش امضا شده بود، با خطر فروپاشی روبهرو کرده است.
در فاصله کمتر از ۲۴ ساعت، سه کشتی تجاری در تنگه هرمز هدف قرار گرفتند؛ آمریکا ایران را مسئول این حملات معرفی کرد، معافیت موقت فروش نفت ایران را لغو کرد و سپس بیش از ۸۰ هدف نظامی را در سواحل جنوبی ایران مورد حمله قرار داد. ایران مسئولیت حمله به کشتیها را رسما نپذیرفته، هرچند صداوسیما به نقل از منابع آگاه گزارش داد نفتکشی که در تنگه هرمز هدف قرار گرفته، در حال استفاده از مسیر دریایی مورد حمایت آمریکا در نزدیکی سواحل عمان بود و پس از «بیتوجهی به هشدارهای مکرر» هدف حمله قرار گرفته است. با این حال ایران اقدام آمریکا را نقض تفاهم اسلامآباد دانست و سپاه نیز از آغاز پاسخ نظامی علیه مواضع آمریکا در منطقه خبر داد.
آنچه در تنگه هرمز رخ داد، فقط یک درگیری محدود دریایی نبود. اختلافی که از زمان امضای تفاهم آتشبس درباره نحوه بازگشایی تنگه حل نشده بود، اکنون به رویارویی تازهای تبدیل شده است: آمریکا خواهان عبور آزاد کشتیها از آبراهی بینالمللی است؛ ایران میگوید عبور باید از مسیر تحت کنترل تهران انجام شود و کشتیهایی که از مسیر عمان و با حمایت آمریکا حرکت میکنند، مقررات مورد نظر ایران را نقض میکنند.
جرقه درگیری تازه؛ حمله به سه کشتی تجاری
بر اساس گزارش نیویورکتایمز، در فاصله ۲۴ ساعت سه کشتی تجاری هنگام عبور از تنگه هرمز هدف قرار گرفتند. در میان این شناورها، یک نفتکش سعودی و یک کشتی حامل گاز طبیعی مایع قطر قرار داشتند که در آبهای نزدیک ساحل عمان حرکت میکردند.
سازمان تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد یک کشتی پس از برخورد با پرتابهای ناشناس آتش گرفت، کشتی دیگری با پرتابهای نامعلوم هدف قرار گرفت و دچار آسیب سازهای شد و شناور سوم نیز بر اثر اصابت پهپاد خسارت محدودی دید. در این حملات تلفات انسانی یا آلودگی زیستمحیطی گزارش نشد.
قطر ایران را مسئول حمله به کشتی حامل گاز خود معرفی و آن را تعرضی غیرقابل قبول به امنیت کشتیرانی بینالمللی توصیف کرد. عربستان نیز حمله به نفتکش خود را محکوم کرد. تهران اما تا زمان انتشار گزارشها مسئولیت این سه حمله را نپذیرفته بود.
اکسیوس نیز گزارش داد دولت آمریکا، این حملات را اقدام تازه ایران علیه کشتیرانی تجاری تلقی کرده و آن را نقض صریح آتشبس دانسته است. مقامهای آمریکایی میگویند سپاه در دو روز گذشته سه نفتکش را هدف قرار داده، اما در سوی مقابل ایران میگوید واشینگتن خود با نقض تعهداتش و حمایت از عبور کشتیها از مسیر مورد مناقشه، زمینه این بحران را فراهم کرده است.
اختلاف اصلی بر سر مسیر عبور کشتیهاست
ریشه درگیری تازه را باید در بندی جستوجو کرد که در تفاهم اولیه ایران و آمریکا مبهم باقی ماند. دو طرف توافق کردند دسترسی به تنگه هرمز از سر گرفته شود، اما درباره شیوه دقیق عبور کشتیها به توافق روشنی نرسیدند.
ایران اصرار دارد کشتیهای تجاری از مسیر شمالی و نزدیک سواحل ایران عبور کنند؛ مسیری که تهران کنترل آن را در اختیار دارد. در مقابل، بسیاری از شرکتهای کشتیرانی ترجیح میدهند از مسیر جنوبی و نزدیک سواحل عمان عبور کنند؛ مسیری که نیروی دریایی آمریکا در آن خدمات راهنمایی و حمایت امنیتی ارائه میکند.
مسیر قدیمی و مرکزی تنگه نیز همچنان به دلیل خطر مینهای دریایی ناامن تلقی میشود. در نتیجه، کشتیها میان دو گزینه سیاسی قرار گرفتهاند: مسیر مورد نظر ایران یا مسیر تحت حمایت آمریکا در نزدیکی عمان.
بر اساس گزارش نیویورکتایمز، ایران میخواهد کشتیها را به مسیر تحت کنترل خود هدایت کند و زمینه دریافت هزینه برای عبور را فراهم سازد. آمریکا این سیاست را تلاش برای تبدیل تنگه هرمز به یک آبراه تحت حاکمیت یکجانبه ایران میداند.
به همین دلیل، حمله به کشتیهایی که در مسیر عمان حرکت میکردند، در واشینگتن نه یک حادثه منفرد، بلکه تلاشی برای تحمیل قواعد ایران بر کشتیرانی بینالمللی تعبیر شد.
آمریکا چگونه حملات را آغاز کرد؟
نیویورکتایمز گزارش داده است دونالد ترامپ، در جریان حضور در نشست ناتو در ترکیه، حملات تازه به ایران را تأیید و دستور اجرای آن را صادر کرد. ترامپ در آنکارا با مقامهای ارشد امنیتی و نظامی آمریکا، از جمله وزیر دفاع، وزیر خارجه و رئیس ستاد مشترک ارتش، جلسه داشت.
ساعاتی بعد، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا اعلام کرد مجموعهای از حملات گسترده را علیه اهداف ایرانی آغاز کرده است. سنتکام گفت این حملات در پاسخ به هدف قرار گرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز انجام شده است.
بر اساس بیانیه ارتش آمریکا، بیش از ۸۰ هدف با مهمات هدایتشونده دقیق مورد حمله قرار گرفتند. این اهداف شامل سامانههای پدافند هوایی، شبکههای فرماندهی و کنترل، رادارهای ساحلی، توانمندیهای موشکی ضدکشتی و بیش از ۶۰ قایق کوچک سپاه در داخل و اطراف تنگه هرمز بودند.
مقامهای آمریکایی گفتند هدف از این عملیات، کاهش توانایی ایران برای حمله به تجارت بینالمللی در تنگه هرمز بوده است. یک مقام نظامی آمریکا نیز اعلام کرد حملات برای مدتی ادامه خواهد یافت و مجموعهای از اهداف نظامی ایران را در بر خواهد گرفت.
رسانههای رسمی از شنیده شدن صدای انفجار در بندرعباس، قشم و سیریک خبر دادند. صدا و سیما رسما اعلام کرد نقاطی که هدف قرار گرفتهاند، بخشی از همان مناطقی هستند که در مراحل پیشین جنگ نیز مورد حمله قرار گرفته بودند. در اسکله تجاری سیریک نیز چند نفر بر اثر ترکش مجروح و به بیمارستان میناب منتقل شدند.
لغو مجوز فروش نفت؛ فشار اقتصادی همزمان با حمله نظامی
حمله نظامی تنها اقدام آمریکا نبود. دولت ترامپ در همان روز، معافیت موقت فروش نفت ایران را نیز لغو کرد؛ امتیازی که در چارچوب تفاهم اولیه و برای مدت ۶۰ روز به تهران داده شده بود.
این معافیت به ایران اجازه میداد نفت خود را بهصورت علنی در بازار جهانی بفروشد، از دلار در معاملات نفتی استفاده کند و حتی با واردکنندگان آمریکایی معامله داشته باشد. هدف واشینگتن این بود که با نشان دادن منافع اقتصادی توافق، نیروهای موافق مصالحه در ایران را در برابر فرماندهان نظامی تقویت کند.
اما اکسیوس نوشته است دولت ترامپ پس از حملات تازه در تنگه هرمز، این امتیاز را پس گرفت. به این ترتیب، واشینگتن همزمان از دو ابزار استفاده کرد: حمله نظامی به توان دریایی و ساحلی ایران و بازگرداندن فشار اقتصادی بر صادرات نفت.
ایران این تصمیم را نقض صریح تفاهم اسلامآباد دانست. وزارت خارجه ایران اعلام کرد لغو مجوز فروش نفت با بندهای مربوط به کاهش تحریمها و صادرات نفت مغایرت دارد. کاظم غریبآبادی نیز حملات آمریکا را نقض مقررات مربوط به پایان جنگ در این تفاهم توصیف کرد.
پاسخ ایران؛ سپاه چه گفت و چه مناطقی را هدف قرار داد؟
سپاه پاسداران پس از حملات آمریکا اعلام کرد پاسخ ایران به «تجاوز و عهدشکنی» واشینگتن آغاز شده است. در روایت رسمی ایران، حملات آمریکا اقدامی ابتدایی و ناقض آتشبس بود و عملیات سپاه، پاسخ به این حملات محسوب میشد.
نیروی دریایی سپاه در بیانیه خود تأکید کرد که آمریکا به بهانه تردد کشتیهایی از مسیر غیرمجاز در تنگه هرمز، سواحل ایران را هدف قرار داده و نیروهای ایرانی نیز در مقابل، نقاط استقرار ارتش آمریکا در منطقه را مورد اصابت قرار دادهاند.
در موج جدید پاسخ، سپاه از حمله موشکی و پهپادی به مواضع نظامی آمریکا در بحرین و کویت خبر داد. بر اساس گزارشهای منتشرشده از بیانیه ایران، دهها نقطه مرتبط با نیروهای آمریکایی هدف قرار گرفتند و سپاه اعلام کرد این حملات، پاسخی مستقیم به عملیات آمریکا در سواحل ایران بوده است.
گزارشهای بینالمللی از فعال شدن سامانههای پدافندی، شنیده شدن صدای انفجار و به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در بخشهایی از بحرین و کویت حکایت داشت. سپاه همچنین مدعی شد یک فروند پهپاد آمریکایی «امکیو ۹» را سرنگون کرده است.
در بیانیههای پیشین سپاه درباره درگیریهای تنگه هرمز نیز همین منطق تکرار شده بود: کشتیهایی که از مسیر تعریفشده ایران عبور نکنند «متخلف» محسوب میشوند و حمله آمریکا به مواضع ساحلی ایران، با هدف قرار دادن پایگاهها و مراکز استقرار نیروهای آمریکایی پاسخ داده خواهد شد.
پاسخ ایران صرفاً به آبهای تنگه محدود نماند و بار دیگر پایگاههای آمریکا در کشورهای جنوبی خلیج فارس را وارد میدان درگیری کرد.
چرا آتشبسها دوام نمیآورد؟
آتشبس از ابتدا بر سر تنگه هرمز آسیبپذیر بود. اکسیوس پیشتر نوشته بود یکی از اصلیترین دلایل بازگشت درگیری، برداشتهای متفاوت دو طرف از تفاهم پایان جنگ است؛ بهویژه درباره اینکه چه کسی باید تردد در تنگه را مدیریت کند.
ترامپ اعلام کرده بود تنگه برای عبور آزاد و بدون محدودیت باز شده است. ایران اما معتقد بود بازگشایی آبراه به معنای کنار گذاشتن کنترل تهران نیست و کشتیها باید از مسیر تعیینشده ایران عبور کنند.
این اختلاف در ۲۵ ژوئن نیز به نخستین درگیری پس از توافق منجر شد. در آن زمان، یک کشتی کانتینری در نزدیکی مسیر عمان هدف قرار گرفت و آمریکا در پاسخ، رادارهای ساحلی و انبارهای موشکی و پهپادی ایران را بمباران کرد. پس از آن، دو طرف بار دیگر به توقف حملات رضایت دادند و قرار شد درباره اختلاف خود در قطر مذاکره کنند.
اما این توقف نیز موقت بود. حمله به سه کشتی در روز سهشنبه، لغو امتیاز نفتی ایران و عملیات گسترده آمریکا نشان داد مشکل اصلی هرگز حل نشده و فقط به تعویق افتاده است.
تنگه هرمز پیش از جنگ مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی جهان بود. هرگونه ناامنی در این آبراه، مستقیماً بر قیمت جهانی انرژی، بیمه کشتیها و زنجیره تأمین اثر میگذارد.
پس از آغاز جنگ در اواخر فوریه، ایران عملاً عبور کشتیها را محدود کرد و آمریکا نیز بنادر ایران را محاصره کرد. تعداد کشتیهای عبوری که پیش از جنگ روزانه بیش از ۱۰۰ فروند بود، بهشدت کاهش یافت. روز دوشنبه، تنها ۳۶ کشتی در دو جهت از تنگه عبور کردند و فقط سه فروند از مسیر عمان استفاده کردند.
با آغاز حملات تازه، مرکز مشترک اطلاعات دریایی سطح خطر عبور از تنگه را از «قابل توجه» به «شدید» افزایش داد. قیمت نفت برنت نیز پس از حملات و لغو مجوز فروش نفت ایران بیش از شش درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح در حدود دو هفته اخیر رسید.
برای ایران، کنترل تنگه مهمترین اهرم فشار در مذاکرات است. گزارش های غیررسمی درز کرده از نامه های طبقه بندی شده رهبری به تیم مذاکره کننده هم نشان میدهد، حفظ مدیریت تنگه هرمز در دست ایران از شروط رهبری جدید برای توافق با آمریکاست. تهران میداند که واشینگتن و متحدانش نمیتوانند بسته ماندن یا ناامن بودن این مسیر را برای مدت طولانی تحمل کنند. برای آمریکا نیز آزادی کشتیرانی در هرمز یک خط قرمز اقتصادی و راهبردی است؛ زیرا پذیرش کنترل یکجانبه ایران بر آبراه، به معنای واگذاری مهمترین مسیر انرژی جهان به تهران خواهد بود.
چه کسی دوباره جنگ را آغاز کرد؟
آمریکا میگوید ایران با حمله به سه کشتی غیرنظامی، آتشبس را نقض کرد و حملات آمریکا صرفاً پاسخی به تهدید علیه کشتیرانی بینالمللی بود.
ایران میگوید آمریکا با حمایت از حرکت کشتیها در مسیر غیرمجاز، حمله به سواحل ایران و سپس لغو مجوز فروش نفت، تفاهم را زیر پا گذاشته و پاسخ سپاه اقدامی دفاعی بوده است.
اما در سطحی عمیقتر، علت بازگشت جنگ روشن است: دو طرف هرگز بر سر مهمترین موضوع پس از آتشبس، یعنی رژیم حقوقی و امنیتی تنگه هرمز، به توافق نرسیدند. تفاهم اولیه جنگ را متوقف کرد، اما سازوکار عبور کشتیها، کنترل آبراه، نقش نیروی دریایی آمریکا و حدود اختیار ایران را مبهم باقی گذاشت.
همین ابهام باعث شد هر کشتی عبوری به یک آزمون سیاسی و هر حادثه دریایی به جرقهای برای آغاز دوباره جنگ تبدیل شود.
تفاهم اسلامآباد در آستانه فروپاشی
درگیری جدید در زمانی رخ داده که مذاکرات ایران و آمریکا بهدلیل برگزاری مراسم تشییع آیتالله خامنهای متوقف شده بود. حالا مشخص نیست این مذاکرات از سر گرفته خواهد شد یا عملیات تازه، تفاهم اولیه را عملاً از بین برده است.
اکسیوس نوشته است مبادله تازه آتش، خطر ورود دو کشور به چرخه جدیدی از اقدام و انتقام را افزایش داده است. نیویورکتایمز نیز تأکید کرده که حملات روز سهشنبه میتواند روند بازگشت صادرات انرژی و مذاکرات برای توافق نهایی را از مسیر خارج کند.
فعلاً دو طرف هنوز رسماً پایان تفاهم را اعلام نکردهاند. مقامهای آمریکایی میگویند مذاکره برای توافق نهایی ادامه خواهد یافت، اما ایران تأکید دارد آمریکا با لغو معافیت نفتی و حمله نظامی، اصول اساسی همان تفاهم را نقض کرده است.