به گزارش ستاره صبح آنلاین از اعتماد، به سرعت برق و باد گذشت؛ انگار همین دیروز بود كه مراسم تنفیذ حكم رئیسجمهور پزشكیان توسط رهبر شهید انجام شد. با گذشت 2 سال پس از تنفیذ حكم ریاستجمهوری مسعود پزشكیان، امروز میتوان گفت دولت چهاردهم 2 سال دشوار و پر از حادثه و بحران را پشت سر گذاشته است. از هر زاویهای كه به فعالیتهای كابینه چهاردهم طی 2 سال گذشته نگاه شود، این واقعیت را نمیتوان نادیده گرفت كه در هر برههای از جنگ 12 روزه و جنگ سوم با آمریكا که از
9 اسفند ماه سال گذشته آغاز شده و تا کنون ادامه یافته، دولت عملكرد قابل دفاعی را در بخشهایی چون تأمین ادوات مورد نیاز نیروهای مسلح، ایجاد آرامش در بازار اقلام اساسی، مصرفی و ضروری مردم، ثبات در تأمین سوخت، ارتقای سطح بهداشت و سلامت، اصلاح و بازسازی پلها و راهها، رویارویی كامل با دشمن در جنگ روایتها و اطلاعرسانی و... ثبت كرده است.
در شش ماه گذشته ایران با تجاوز ناجوانمردانه دشمن امریکایی - صهیونیستی در یک جنگ تمام عیار قرار داشته اما در این مدت فضای جامعه و وضعیت اقتصادی کشور چنان مدیریت شد که در هیچ زمینهای شاهد به وجود آمدن بحران نبودیم. در واقع بدون هماهنگی و همراهی دولت هیچ كدام از دستاوردهای ثبت شده برای نیروهای مسلح، دیپلماتها و مدیران بخشهای مختلف كشورمان شكل نمیگرفت. 2 سالی كه از یك طرف با تلاش برای احیای دیپلماسی هستهای، تقویت روابط با همسایگان و حفظ كانالهای ارتباطی با شرق و غرب همراه بود و از سوی دیگر با جنگ در مقابل بزرگترین قدرت نظامی جهان و تشدید تنشهای منطقهای آزموده شد.
ارکان نظام در ماههای گذشته در کنار دفاع تمام عیار از کیان کشور با حملاتی بیسابقه به مراکز نظامی و حساس، دشمنان را بر جای خود نشاندند و همزمان با نقشآفرینی فعال در حوزه دیپلماسی در راستای تثبیت دستاوردهای میدان قدم برداشتند. در این میان كارنامه دولت در این دوره، بیش از آنكه با «گشایش نهایی» تعریف شود، با «مدیریت بحران»، «جلوگیری از انزوای بیشتر» و «حفظ حداقلهای اقتصادی» قابل توصیف است. هر چند هنوز سایه تحریم، نااطمینانی و محدودیتهای ساختاری از سر اقتصاد و مدیریت كشور كم نشده، اما دولت نهایت تلاش خود را برای گرهگشایی از معادلات اساسی به كار گرفته است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند 2 سال پیش روی دولت صرف تثبیت دستاوردها، رفع تحریمها و تلاش برای ایجاد یك الگوی توسعه اختصاصی برای ایران خواهد شد.
دولتی در آغاز راه پر از ماجرا و خطر
مراسم تنفیذ حكم ریاستجمهوری مسعود پزشكیان در ۷ مرداد ۱۴۰۳ برگزار شد و دولت چهاردهم با شعارهایی چون تنشزدایی، شایستهسالاری و اولویت دادن به دیپلماسی اقتصادی كار خود را آغاز كرد. از همان ابتدا روشن بود كه دولت جدید قرار نیست ایام سادهای را در مقابل داشته باشد. 2 روز پس از مراسم تنفیذ در مراسم تحلیف رئیسجمهور بود كه نخستین تلاشهای دشمن صهیونی برای كشاندن ایران به جنگ آغاز شد. دولت نه تنها در عرصه بیرونی و نبرد با دشمن خارجی میبایست تلاش میكرد، بلكه وارث انبوهی از پروندههای باز و حل نشده هم بود؛ پرونده هستهای، روابط پرتنش با غرب، فشار تحریمها، مناسبات حساس با همسایگان و همچنین رقابتهای منطقهای كه هر لحظه میتوانست به بحران امنیتی تبدیل شود. در چنین شرایطی، دولت پزشكیان راهی را برگزید كه در ظاهر «كمهزینهتر» و در عمل «پیچیدهتر» بود؛ حفظ ارتباط با طرفهای مختلف، فعال نگه داشتن مذاكره و جلوگیری از آنكه شكافهای سیاسی به قطع كامل كانالهای دیپلماتیك بینجامد. این مسیر، اگرچه به توافق بزرگ و فوری منتهی نشد، اما در عمل مانع از آن شد كه ایران وارد مرحلهای از انزوای كامل و انسداد مطلق شود.
امیدی كه با جنگ متوقف شد
یكی از مهمترین پروندههای دولت چهاردهم، مذاكرات غیرمستقیم با آمریكا بود. این گفتوگوها از ۲۳ فروردین ۱۴۰۴ آغاز شد و در 5 دور پیش رفت. اخبار امیدبخشی درباره مذاكرات و ابعاد و زوایای گوناگون آن شنیده میشد، دور ششم نیز برای ۲۶ خرداد ۱۴۰۴ برنامهریزی شده بود، اما خبری كه بسیاری از تحلیلگران دلسوز نسبت به وقوع آن نگرانی داشتند، از راه رسید؛ حمله اسرائیل در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ مذاكرات را متوقف كرد. پس از آن نیز حمله آمریكا به تأسیسات هستهای ایران، فضای بیاعتمادی را تشدید و عملا مسیر گفتوگو را وارد بنبست كرد. از این منظر، دولت پزشكیان در حوزه هستهای 2 دستاورد مهم داشت؛ دولت چهاردهم از یكطرف توانست درهای مذاكره را دوباره باز كند و نشان دهد كه دیپلماسی هنوز زنده است. دستاورد مهم دیگر دولت این بود كه نشان داد طرفی كه میز مذاكره را برهم میزند و خواستار تنش و درگیری است، آمریكا و اسرائیل است. اگر بخواهیم منصفانه قضاوت كنیم، دولت در «شروع مذاكره» موفق بود، اما برای «تبدیل مذاكره به نتیجه ملموس» تنها خواسته دولت كافی نبود و آمریكای مدل ترامپ با ماجراجوییها و جنگافروزیهای مستمر این مسیر را خدشهدار كرد.
تلاش برای بهبود معیشت مردم
پس از حمله دوم دشمن در اسفندماه سال گذشته و در كشاكش بحرانهای فزاینده جنگ و در شرایطی كه دولت از یكطرف، با تحریمهای ناشی از مكانیسم ماشه، تحریمهای ثانویه و تحریمهای سازمان ملل مواجه شده و ازسوی دیگر محاصره دریایی ترامپ، شرایط فروش نفت را به مرحله بحرانی كشانده است، اما نهایت تلاش دولت برای تأمین اقلام اساسی مردم و وضعیت متعادل بازارها معطوف شد. حتی منتقدان دولت و طیفهای رقیب دولت نیز اعتراف كردند كه عملكرد دولت برای تأمین اقلام اساسی و ایجاد نظم در بازارها در طول جنگ ستودنی بوده است. این درحالی است كه بروز بحران حداقلی در كشوری مانند امارات باعث خالی شدن فروشگاههای این كشور از اقلام اساسی و تشكیل صفوف طولانی سوخت شده بود. در ایران اما با تلاش دولت نه تنها خدشهای در توزیع و تأمین اقلام اساسی به وجود نیامد بلكه حتی در بخشهایی چون توزیع سوخت، احیا و بازسازی پلهای خراب شده، ارائه خدمات درمانی و بخش سلامت به مردم، مقابله با دشمن در جنگ روایتها در حوزه اطلاعرسانی نیز كارنامه روشنی از دولت ثبت شد. این مهم با تلاش شبانهروزی دولت چهاردهم و ایجاد هماهنگی و مساعدت میان بخشهای مختلف نظام مقدور و میسر شد.
محدودیت اختیار، ضرورت پاسخگویی
افلاطون معتقد است، آنكس دست برتر را دارد كه سكان روایت را دراختیار داشته باشد. یكی از دستاوردهای مهم دولت چهاردهم در حوزه اطلاعرسانی و شفافسازی اخبار شكل گرفت. از این منظر یكی از نقاط روشن در عملكرد دولت چهاردهم ثبت شد. ایجاد ارتباط دوسویه و چندجانبه میان دولت با اقشار مردم و نخبگان از یكسو و نسل زد، دانشجویان، اهالی رسانه، معلمان، كارگران و... باعث شد گفتمان موردنظر دولت و نظام سیاسی به افكار عمومی منتقل شود. اهمیت این دستاورد دولت زمانی برجستهتر میشود كه بدانیم صدا و سیما به عنوان مهمترین رسانه فراگیر كشور طی 2 سال گذشته از هیچ تلاشی برای ایجاد حاشیه برای دولت، كابینه و جامعه مدنی فروگذار نبوده است. در یك چنین شرایطی ساختار اطلاعرسانی دولت تلاش كرد با انتقال گفتمان دولت به گروههای مرجع و میانجیهای اجتماعی و در ادامه ارتباط با اقشار محروم و متوسط جامعه شرایطی را ایجاد كند كه زمینه اتحاد و انسجام فراهم شود. دولت همچنان نیز خود را مسئول میداند؛ مسئول حفظ انسجام داخلی، كنترل تبعات اقتصادی جنگ، اداره افكار عمومی، مدیریت پیامهای دیپلماتیك و جلوگیری از تبدیل بحران امنیتی به بحران ملی. از این منظر، دولت پزشكیان توانست در روزهای سخت، تصویر یك دولت اهل گفتوگو و مدیریتمحور را حفظ كند. این ویژگی، در شرایطی كه جامعه با فشار اقتصادی و روانی روبهرو است، اهمیت زیادی دارد.
سپر دولت در روزهای بحران
اما باید دید مهمترین اتكای دولت در حوزه دیپلماسی در این روزهای پر از حادثه و خبر چه بوده است؟ اگر بخواهیم مهمترین نقطه اتكای دولت پزشكیان در سیاست خارجی را مشخص كنیم، بیتردید باید از سیاست همسایگی نام برد. دولت چهاردهم این رویكرد را نه تنها ادامه داد، بلكه آن را در قالب سفرهای منطقهای، رایزنیهای مستمر و تلاش برای حفظ كانالهای ارتباطی با كشورهای عربی و آسیایی فعالتر كرد. سفر رئیسجمهور پزشكیان به عراق، جمهوری آذربایجان، برخی كشورهای شورای همكاری خلیجفارس، تركمنستان، قرقیزستان و تاجیكستان، همراه با تلاش برای بهبود روابط با مصر و اردن و تداوم تعامل با عربستان، نشان داد كه دولت به درستی تشخیص داده است؛ در شرایط تحریم و تهدید، همسایگان نخستین حلقه امنیت و اقتصاد ایرانند. اهمیت این سیاست در دوره جنگ بیش از هر زمان دیگری آشكار شد. یكی از نقاط مثبت دولت این بود كه جنگ و تنش، به فروپاشی روابط ایران با كشورهای منطقه منجر نشد. در واقع، در حالی كه منطقه میتوانست به سمت قطبی شدن شدیدتر حركت كند، دستگاه دیپلماسی تلاش كرد روابط را در سطحی حفظ كند كه امكان گفتوگو، میانجیگری و كاهش فشارهای سیاسی از بین نرود. این روند ارتباطی باعث شد همین امروز امارات برای ارتباط با ایران تلاش كند و عمان و قطار و عربستان برای توسعه مناسبات ارتباطاتی با ایران از هم پیشی بگیرند.
آزمونی كه دولت آن را نساخت
اما باید مدیریت میكرد
با عبور از این رخدادها اما گفتنی است كه جنگهای دوم و سوم ایران با امریکا و اسرائیل، مهمترین آزمون سیاسی و دیپلماتیك دولت پزشكیان بود. این جنگها، دولت را از فضای گفتوگو و مذاكره به یك وضعیت اضطراری امنیتی كشاند؛ وضعیتی كه در آن، بخش بزرگی از ابتكار عمل از دست دولت خارج میشود و تصمیمگیریهای كلان به سطوحی فراتر از قوه مجریه منتقل میشود. با این حال، حتی در چنین شرایطی، دولت بیعمل نبود. نقش عباس عراقچی و دستگاه دیپلماسی در فعال نگه داشتن ارتباطات منطقهای، جلوگیری از گسترش شكاف با همسایگان عرب و تلاش برای ایجاد اجماع نسبی در محكومیت تجاوز امریکا و اسرائیل، از مهمترین اقدامات دولت در این دوره بود. به بیان دیگر، اگر جنگ از وقوع بازداشته نشد، دستكم دولت كوشید هزینههای سیاسی و دیپلماتیك آن را كنترل كند. نكته مهم این است كه در چنین جنگی، نباید از دولت انتظار داشت كه به تنهایی مانع رخدادهای امنیتی شود. واقعیت ساختار قدرت در ایران و منطقه، چنین انتظاری را غیرواقعبینانه میكند، اما دولت میتواند پس از آغاز بحران، در مدیریت پیامدها، كاهش تنش خارجی و جلوگیری از انزوای سیاسی نقش مهمی ایفا كند؛ نقشی كه در این دوره تا حد قابلقبولی ایفا شد. دولت پزشكیان همچنین روابط با چین، روسیه و دیگر كشورهای آسیایی را نیز حفظ و تقویت كرد. دیدار پزشكیان با ولادیمیر پوتین در اكتبر 2024 و حضور در اجلاس شانگهای نشانهای از تداوم نگاه به شرق بود؛ نگاهی كه میخواهد وابستگی ایران به مسیرهای محدود غربی را كاهش دهد و برای اقتصاد كشور، در شرایط تحریم، روزنههایی تازه باز كند، اما این سیاست نیز دو رویه دارد؛ از یكسو میتواند به تنوعبخشی در شركای اقتصادی و سیاسی كمك كند و ازسوی دیگر، اگر بدون موازنه و ابتكار عمل دنبال شود، ممكن است ایران را در موقعیت وابستگی جدیدی قرار دهد. به همین دلیل، به اعتقاد كارشناسان این بخش سیاست شرق محور دولت زمانی كارآمد خواهد بود كه در كنار آن، مسیرهای تعامل با غرب نیز باز بماند و كشور از منطق «جایگزینی مطلق» فاصله بگیرد. درنهایت، قضاوت درباره دولت پزشكیان باید با درك واقعیتهای ساختاری صورت گیرد. این دولت نه در خلأ و پشت درهای بسته، بلكه در میانه جنگ، تحریم، رقابت منطقهای و محدودیتهای داخلی عمل كرده است.
از این رو، انتظار معجزه از آن منطقی نیست؛ اما انتظار مدیریت عقلانی، حفظ ثبات نسبی و جلوگیری از تشدید بحران كاملا بجاست و در همین چارچوب، میتوان گفت دولت چهاردهم، هر چند هنوز
به نهایت توانایی و ظرفیت خود دست پیدا نكرده، اما در آزمون جنگ و دیپلماسی، نمرهای
«قابل قبول» گرفته است.