به گزارش ستاره صبح آنلاین از دنیای اقتصاد، درحالیکه طی هفتههای اخیر فضای منطقه بیش از هر زمان دیگری تحتتأثیر تنشهای فزاینده میان ایران و ایالات متحده قرار دارد، انتشار مجموعهای از اخبار همزمان از سوی رویترز، قطر، پاکستان و مقامات ایرانی و آمریکایی، بار دیگر نگاهها را به سمت یک مسیر دیپلماتیک معطوف کرده است؛ مسیری که برخی آن را تلاشی برای احیای «تفاهم اسلامآباد» میدانند؛ توافقی غیررسمی که پیشتر از آن بهعنوان چارچوبی برای مدیریت تنش میان تهران و واشنگتن یاد شده بود.
جرقه این گمانهزنیها با گزارش رویترز زده شد. این خبرگزاری به نقل از یک مقام ایرانی مدعی شد میانجیهای منطقهای پیشنهاد برقراری یک آتشبس ۱۰ روزه را مطرح کردهاند؛ فرصتی محدود که قرار است دو طرف در آن درباره راههای احیای تفاهم اسلامآباد گفتوگو کنند. در همین گزارش همچنین آمده است که طی روزهای اخیر پیامهایی میان واسطهها و تهران رد و بدل شده و سفر اسکندر مومنی، وزیر کشور ایران، به اسلامآباد نیز در پاسخ به همین تحرکات دیپلماتیک انجام شده است. اگرچه هیچیک از طرفهای اصلی تاکنون این روایت را بهطور رسمی تأیید نکردهاند، اما همزمانی چند تحول مهم، احتمال وجود یک ابتکار جدید برای کاهش تنش را پررنگتر کرده است.
قطر و پاکستان؛ دو ضلع فعال میانجیگری
در فاصله کوتاهی پس از انتشار گزارش رویترز، وزارت امور خارجه قطر نیز از ارائه طرحی تازه برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا خبر داد. بر اساس اطلاعات منتشرشده، این پیشنهاد شامل توقف حملات از سوی آمریکا و بازگشایی دو مسیر دریایی در تنگه هرمز از سوی ایران برای مدت ۱۰ روز است؛ بازه زمانیای که میتواند فرصت لازم را برای آغاز رایزنیهای سیاسی فراهم کند. پیشتر کاظم غریبآبادی معاون وزیر خارجه ایران اعلام کرده بود که مسیر جدیدی برای ورود و خروج شناورها به عمان پیشنهاد شده است.
مأموریت اسکندر در اسلام آباد
همزمان، منابع پاکستانی در گفتوگو با شبکه الجزیره اعلام کردند که اسکندر مومنی، وزیر کشور ایران، حامل پیامی از سوی مسعود پزشکیان برای مقامات پاکستان است. هرچند تهران اعلام کرده محور اصلی این سفر، مسائل مرزی، امنیتی و توسعه همکاریهای اقتصادی خواهد بود، اما منابع پاکستانی تاکید دارند که موضوع میانجیگری اسلامآباد میان ایران و آمریکا نیز در دستور کار این سفر قرار دارد. در واقع، قرار گرفتن این رخدادها در کنار یکدیگر، این برداشت را تقویت کرده که قطر و پاکستان در حال ایفای نقش مکمل در یک ابتکار منطقهای برای مهار بحران هستند؛ ابتکاری که بیش از هر چیز بر ایجاد یک فرصت زمانی کوتاه برای توقف تنش و بازگشت به گفتوگو استوار است.
موضع تهران؛ نه رد مذاکره، نه پذیرش بدون شرط
در این میان، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز با موضعی که از منظر دیپلماتیک قابلتوجه است، اعلام کرد که امکان از سرگیری مذاکرات با ایالات متحده وجود دارد، مشروط بر آنکه منافع ملی جمهوری اسلامی ایران در این روند تأمین شود. اسماعیل بقائی روز دوشنبه در نشست خبری با رسانهها تصریح کرد که ایدههایی از طرف میانجیها مطرح شده است. این موضع اگرچه به معنای آغاز قریبالوقوع مذاکرات نیست، اما نشان میدهد تهران همچنان مسیر دیپلماسی را مسدود نمیداند. در ادبیات روابط بینالملل، چنین اظهاراتی معمولا بهعنوان حفظ پنجره دیپلماسی تعبیر میشود؛ یعنی طرفها ضمن حفظ مواضع خود، امکان بازگشت به میز مذاکره را از بین نمیبرند.
آیا تفاهم اسلامآباد قابلیت احیا دارد؟
در این میان این پرسش مطرح است که آیا تفاهم اسلامآباد قابلیت احیا دارد؟پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه به انتشار چند خبر یا سفر یک مقام وابسته باشد، به شرایط میدانی و اراده سیاسی دو طرف بستگی دارد. با این حال، مجموعه نشانههای موجود نشان میدهد تلاش برای فعال نگه داشتن کانالهای ارتباطی همچنان ادامه دارد. اگر پیشنهاد آتشبس ۱۰ روزه بتواند حتی برای مدت کوتاهی تنشها را مهار کند، احتمال آغاز دور تازهای از گفتوگوهای غیرمستقیم افزایش خواهد یافت؛ گفتوگوهایی که ممکن است در گام نخست صرفا بر مدیریت بحران متمرکز باشند و نه دستیابی به یک توافق جامع. در چنین شرایطی، تفاهم اسلامآباد نیز میتواند بار دیگر بهعنوان چارچوبی برای تنظیم رفتار دو طرف و کاهش احتمال رویارویی مستقیم مطرح شود. اما در مقابل، موانع نیز کم نیستند. بیاعتمادی عمیق میان تهران و واشنگتن، اختلاف بر سر موضوعات هستهای و منطقهای و همچنین احتمال وقوع هرگونه حادثه امنیتی در منطقه، میتواند این روند را در همان مراحل ابتدایی متوقف کند. از همین رو، حتی اگر ابتکار میانجیها آغاز شود، تضمینی برای احیای کامل تفاهم اسلامآباد وجود ندارد.
چشمانداز
آنچه امروز بیش از هر چیز قابل مشاهده است، نه شکلگیری یک توافق جدید، بلکه فعال شدن دوباره دیپلماسی آشکار و پنهان در منطقه است. گزارش رویترز درباره پیشنهاد آتشبس، ابتکار تازه قطر، سفر وزیر کشور ایران به پاکستان، موضع مشروط سخنگوی وزارت امور خارجه و تاکید دوباره مارکو روبیو وزیرخارجه آمریکا بر اولویت دیپلماسی و توافق با ایران، همگی قطعات یک پازل مشترک را تشکیل میدهند؛ پازلی که هدف نخست آن کاهش تنش و جلوگیری از ورود بحران به مرحلهای پرهزینهتر است. در چنین شرایطی، میتوان گفت احیای تفاهم اسلامآباد نه یک سناریوی قطعی، بلکه یک احتمال قابل اعتناست؛ احتمالی که موفقیت آن بیش از هر چیز به میزان پایبندی طرفها به کاهش تنش و توان میانجیهای منطقهای برای حفظ کانالهای ارتباطی وابسته خواهد بود. به بیان دیگر، اگر آتشبس ۱۰ روزه از مرحله پیشنهاد فراتر برود، میتواند نخستین گام در مسیر احیای تفاهمی باشد که هدف اصلی آن، مدیریت اختلافات از مسیر دیپلماسی و جلوگیری از تشدید تقابل است. با این حال نباید سناریوی فریب براساس الگوهای جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه را از نظر دور داشت.