به گزارش ستاره صبح آنلاین از رویداد ۲۴، تحولات سیاسی و رسانهای روزهای اخیر نشان میدهد که فرایندهای تصمیمگیری در کلانساختار سیاسی کشور با چالشها، پیچیدگیها و دوقطبیهای بیسابقهای روبهرو شده است. انتشار بیانیه ۱۰ مادهای توسط ۶۳ نفر از اعضای مجلس خبرگان رهبری پیرامون روند تفاهمات بینالمللی و مذاکرات جاری و متعاقب آن، واکنش فوری و بیسابقه دبیرخانه این نهاد مهم، پرده از یک شکاف در ساختار برداشته است؛ شکافی پنهان که بیش از آنکه بر سر خطوط کلی ایدئولوژیک باشد، بر سر مرجعیت رسمی تصمیمگیری در بالاترین سطوح حاکمیت است.
اما این بیانیه و پیامدهای آن، زوایای پنهان دیگری هم دارد.
رمزگشایی از زاویه دید رسانهها؛ تفاوت معنادار در دو روایت
نخستین و آشناترین نشانه از وجود اختلاف را میتوان در نحوه بازتاب رسانهای بیانیه اعضای خبرگان مشاهده کرد. تفاوت تیتری که رسانههای مختلف برای پوشش این رویداد انتخاب کردند، صرفاً یک سلیقه تحریریهای یا تفاوت در انتخاب کلمات نیست، بلکه نشاندهنده تفاوت بنیادین در زاویه دید فرستادگان رسانهای و جناحهای حامی آنهاست. گروهی از خبرگزاریها از جمله فارس که این روزها یک سر آن به تندروهای مخالف توافق میرسد، از این بیانیه با عنوان «بیانیه ۱۰ مادهای مجلس خبرگان رهبری پیرامون پیام راهگشای رهبر حکیم» یاد کردند.
در مقابل خبرگزاریهایی که این روزها در کنار مذاکره کنندگان ایستادهاند، از جمله تسنیم عنوان «بیانیه جمعی از اعضای مجلس خبرگان درباره تحولات اخیر و مذاکرات» را انتخاب کرد.
چه کسانی بیانیه خبرگان را امضا نکردند؟
اما واقعیت کدام بود؟ این بیانیه توسط ۶۳ عضو مجلس خبرگان از جمله سید محمدمهدی میرباقری پدر معنوی جبهه پایداری امضا شده بود. این یعنی نزدیک به سهچهارم اعضای مجلس ۸۴ نفره خبرگان رهبری در ایران (این مجلس در واقع در دور ششم ۸۸ نفره بوده اما چهار نفر از اعضا درگذشته اند)، بیانیه را امضا کردند. خبرگزاری فارس میگوید طی چند ساعت گذشته، هفت نفر دیگر از جمله موحدی کرمانی به امضا کنندگان اضافه شدهاند و در نهایت ۱۳ نفر حاضر به امضای این بیانیه نشدهاند که نام محسن قمی معاون ارتباطات بینالملل دفتر رهبر ایران در بین آنها دیده میشود. سایر اسامی شامل؛
سید علی حسینی اشکوری
سید هاشم حسینی بوشهری
سید احمد حسینی خراسانی
سید احمد خاتمی
سید محمد سعیدی گلپایگانی
سید یوسف طباطبایینژاد
محسن قمی
عباس کعبینسب
احمد مبلغی
سید محمدرضا مدرسی یزدی
مرتضی مقتدایی
هاشم نیازی
ابوالقاسم وافی یزدی است.
ورود بیسابقه دبیرخانه
ورود دبیرخانه مجلس خبرگان با صدور اطلاعیه رسمی، اما ماجرا را پیچیدهتر کرد. بررسی دقیق و تاریخی سوابق ادوار مختلف مجلس خبرگان رهبری از ابتدای انقلاب تاکنون نشان میدهد که صدور اطلاعیه از سوی دبیرخانه به منظور فاصلهگذاری صریح، علنی و انتقادآمیز از بیانیه اعضای خود، یک اقدام بیسابقه است.
در بخشی از اطلاعیه دبیرخانه آمده: «رسم مجلس خبرگان رهبری مطابق آییننامه داخلی این مجلس، پیوسته این بوده که بیانیههای رسمی خبرگان یا از طریق صحن مجلس خبرگان به اطلاع عموم میرسیده و یا در فاصله اجلاسیهها در مسائل حساس سیاسی و اجتماعی با امضاء رئیس مجلس خبرگان، یا هیئت رئیسه و یا دبیرخانه این مجلس انتشار مییافته است؛ اما اینکه عدهای از نمایندگان محترم آن هم تحت عنوان جمعی از اعضای خبرگان بیانیه منتشر کنند در طول ادوار این مجلس مرسوم نبوده است.»
اما چرا دبیرخانه چنین واکنش تندی نشان داده؟ بیانیه نمایندگان عملاً حاوی بندهای بسیار تندی علیه روند دیپلماسی بود؛ بندهایی که بازگشایی و مدیریت تنگه هرمز را تا زمان توقف حملات در لبنان یک خطای راهبردی میدانست، خواستار خروج کامل پرونده هستهای از دایره تفاهمات بود و با لحنی شبیه به فتوا، فراخوانی مستقیم برای انتقام از دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو صادر کرده است.
چنین مواضعی در میانه مذاکرات شکننده، عملاً کارگزاران سیاست خارجی را در وضعیت دشواری قرار میداد؛ از این رو دبیرخانه وارد میدان شد تا از پیامدهای حقوقی و بینالمللی این اقدام نامتعارف بکاهد.
رمزگشایی از پیوند بیانیه با نظم جدید
این حجم از سراسیمگی در صدور بیانیههای مستقل و پاسخهای متقابل و تند حاکمیتی، بیارتباط با تحولات ساختاری و کلان ماههای اخیر در هرم قدرت نیست. در ماه های اخیر مسئله پایان جنگ و توافق به نقطه عطف آشکار شدن اختلافات درون جریان های حاکم بدل شده است. تا امروز این اختلاف در سطح مقامات اجرایی بود اما بیانیه خبرگان نشان داد اختلاف درونی چیزی بیش از یک اختلاف در اصول اجرایی است.
دبیرخانه خبرگان در اطلاعیه تبیینی خود با تاکید بر مشی تقویت و حمایت از رهبری جدید، ابراز امیدوار کرده است که «در آینده مسیر این مجلس عظیمالشأن به سمتی که مطمح نظر دشمنان انقلاب است کشیده نشود و از این جایگاه والا حراست و صیانت واقعی صورت پذیرد.» این عبارتها بهخوبی نشان میدهد که در درون این نهاد، نگرانی عمیقی نسبت به رفتارهای جناحی وجود دارد.
حمله جریان های مخالف توافق به بیانیه دبیرخانه به خوبی سنگربندی را نمایان کرده است. رجانیوز یعنی ارگان رسانهای جبهه پایداری به عنوان سردمدار مخالفت با مذاکره و مسیر دیپلماسی، به صراحت و با لحنی تند به اطلاعیه دبیرخانه خبگران تاخته و آن را مصداق خدشه به وحدت نامیدهاند. این جریان مدعی است وقتی اکثریت قاطع اعضا متنی را امضا کردهاند، دبیرخانه حق ندارد سلیقه خود را اعمال کند.
رجانیوز حتی نوشت: «عملکرد هیئت رئیسه و دبیرخانه مجلس خبرگان در انتخاب رهبر سوم انقلاب نیز مشابه چنین سؤالاتی را در اذهان مردم ایجاد کرده بود و سوءاستفاده جریانهای سیاسی از این اطلاعیه باید هیئت رئیسه و دبیرخانه مجلس خبرگان را نسبت به مرور عملکرد خود حساس کند.»
پاتک دیپلماتیک در قم؛ تقابل روایتهای مجازی و واقعیت مراجع
بلافاصله پس از انتشار بیانیه، مسعود پزشکیان رئیسجمهور عازم قم شد تا با مراجع عظام تقلید دیدار و گفتوگو کند. این سفر به سرعت به میدان جدیدی برای جنگ روانی، رسانهای و وزنکشی سیاسی میان دولت و جریانهای تندرو تبدیل شد و هر یک از طرفین تلاش کردند تا تفسیر خود را از این دیدارها به افکار عمومی تحمیل کنند. روایت غالب اما این بود که سفر پزشکیان برای خنثی کردن اثر بیانیه خبرگان بود.
در فضای مجازی و شبکههای اجتماع، کانالها و حسابهای کاربری متعلق به طیف تندرو دست به روایتسازی گستردهای زدند. آنها با مانور دادن بر روی پویشها و کارزارهای حمایتی از بیانیه خبرگان که به گزارش خبرگزاری مهر از مرز ۱۷ هزار امضا عبور کرده است، اینگونه مدعی شدند که سفر رئیسجمهور به قم با شکست مواجه شده است. روایت این طیف بر این فرضیه استوار بود که مراجع تقلید نیز دقیقاً همان نظر۶۳ نفر از اعضای خبرگان را دارند و به همین دلیل، پزشکیان کاری از پیش نبرده و دست خالی و بدون دستاورد از قم بازگشته است. هدف این جریان، منزوی نشان دادن دولت و القای این باور بود که مرجعیت دینی پشتوانه اقدامات دیپلماتیک دولت نیست.
با این حال نگاهی به اخبار رسمی منتشر شده از این سفر، نشان میدهد مراجع عظام تقلید نه تنها رویکرد دیپلماتیک دولت را رد نکردهاند، بلکه با درک شرایط حساس کشور، بر اصولی عقلانی، قرآنی و صلحآمیز تاکید ورزیدهاند تا راه را بر مانورهای جناحی ببندند.
به عنوان نمونه، آیتالله سبحانی صراحتاً در تأیید رویکرد دولت اعلام کرده است که «اگر مسئولان به این جمعبندی رسیدهاند که توافقات به مصلحت کشور است، این تصمیم بر اساس اصل عقلانی و قرآنی اتخاذ شده و باید محترم شمرده شود.» آیتالله مکارم شیرازی نیز با کنایهای آشکار و هوشمندانه به جریانهای فشار و مانعتراش داخلی یادآور شده است که «اگر بدخواهان مانعتراشی نکنند، توافق میتواند آثار مثبت و ملموسی برای کشور داشته باشد.:
آیتالله نوری همدانی نیز به دفاع از امنیت روانی کارگزاران و مذاکرهکنندگان پرداخته و تصریح کرده است «نباید کسانی که در میدان مذاکره فعالیت میکنند مورد اهانت و تخریب قرار گیرند.» همچنین آیتالله کریمی ارتباط عزتمندانه با جهان را یک ضرورت انکارناپذیر برای پیشرفت کشور دانسته است.
تقابل پنهان نفوذ و مسئولیت؛ جامعه در تعلیق دوقطبیها
مجموعه این رویدادها، از بیانیهنویسی مستقل اعضای خبرگان تا پاسخ بیسابقه دبیرخانه و در نهایت مواضع مراجع تقلید در قم، نشاندهنده یک اصطکاک جدی در ساختار تصمیمگیری کشور است. جریانهای میانه رو و فعالان سیاسی و رسانهای نظیر روحالله جمعهای با نقد تند این رفتارها، بانیان بیانیه مستقل را به ایجاد دوقطبی و لطمه زدن به امنیت روانی جامعه متهم کرده و حتی احتمال رفتارهای هدایتشده یا نفوذ را مطرح ساختهاند. این اتهامات متقابل نشان میدهد که فراتر از بحثهای فقهی و حقوقی، یک رویارویی تمامعیار سیاسی در جریان است.