بحران اعتماد اجتماعی
حاجیانی گفت: جامعه ایران امروز با «بحران اعتماد» مواجه است و هیچ نهاد یا گروه مرجعی نتوانسته اعتماد بخش بزرگی از جامعه را به خود جلب کند.
به گفته او، خانواده همچنان مهمترین نهاد مورد اعتماد است و در پیمایشها حدود ۵۸ تا ۶۰ درصد مردم به خانواده و والدین خود اعتماد دارند؛ هرچند این رقم در شهرهای بزرگ به ۲۵ تا ۳۰ درصد میرسد.
میزان اعتماد اجتماعی به علما و روحانیون حدود ۱۵ درصد، استادان دانشگاه ۱۱ درصد و معلمان ۴ تا ۵ درصد است. اعتماد به مسئولان سیاسی نیز ۷ تا ۸ درصد اعلام شده است.
اعتماد به نهادهای نظامی بیشتر از نهادهای سیاسی
حاجیانی با اشاره به نتایج پیمایشهای پیش از جنگ گفت: اعتماد به ارتش حدود ۵۳ درصد، سپاه ۴۶ درصد و نیروی انتظامی نیز حدود ۴۶ درصد بوده است.
در مقابل، اعتماد به قوای سهگانه حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد بوده است.
میزان اعتماد به رسانهها
این جامعهشناس درباره میزان اعتماد مردم به رسانهها نیز گفت: حداکثر اعتماد به صداوسیما حدود ۲۵ درصد بوده است. اعتماد به رسانههای ماهوارهای نیز ۱۴ درصد است.
به گفته حاجیانی، ضریب نفوذ ماهواره در ایران حدود ۷۸ درصد است. ضریب نفوذ در اینجا به معنی مقدار استفاده یا تعداد مخاطبان این رسانههاست.
او افزود: یعنی رسانههای رقیب خارجی نیز نتوانستهاند اعتماد عمومی کسب کنند.
همگرایی شکننده در جامعه ایران
حاجیانی معتقد است پیش از جنگ، بخشی از جامعه که راه اصلاح در داخل را بسته میدید، به عامل خارجی برای ایجاد گشایش امید بسته بود.
او مشارکت حدود ۴۰ تا ۴۵ درصدی انتخابات ۱۴۰۲ را نیز مؤید همین موضوع دانست؛ یعنی گروهی که از صندوق رأی و اصلاحات ساختاری در داخل کشور ناامید شدهاند.
به گفته حاجیانی، جنگ این نگاه را تغییر داد و همزمان باعث شد بخشی از جامعه به ظرفیتهای داخلی و توانایی نیروهای مسلح اعتماد بیشتری پیدا کند.
او در عین حال گفت: همگرایی ایجادشده شکننده و موقتی است. جنگ و حوادث دلخراش دیماه باعث شده جامعه به این نتیجه برسد که حرکات تند جواب نمیدهد.
حاجیانی تأکید کرد: نتایج چنین پژوهشهایی نباید صرفاً به دلیل ملاحظات امنیتی از دسترس عمومی خارج شوند.
برخورد قضائی با نتایج یک نظرسنجی درباره رابطه با آمریکا
این جامعهشناس به یکی از نظرسنجیهایی که در طول فعالیتش در ایسپا با برخورد قضائی همراه شد نیز اشاره کرد.
او گفت: در سالهای ۸۲ یا ۸۳، سه مؤسسه با یک پرسشنامه درباره نگرش مردم به رابطه با آمریکا نظرسنجی کردند و نتایج هر سه تقریباً یکسان شد. پس از انتشار نتایج، مراجع قضائی با برخی مسئولان این مراکز نظرسنجی برخورد کردند.
۶۷ درصد مردم خواهان تغییر هستند
حاجیانی درباره تغییر نگرش مردم گفت: در پیمایشی در سال ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳، حدود ۸ درصد پاسخدهندگان خواهان تغییرات بنیادی بودند؛ این رقم اکنون به حدود ۶۷ درصد رسیده است.
او این تغییر را حاصل یک روند بلندمدت میداند که در پیمایشهای مختلف قابل مشاهده بوده است.
محبوبیت روحانی در دوران برجام
یکی از قیاسهای پرتکراری که احتمالاً در رسانههای منتقد روحانی دیده شده، این است که محبوبیت احمدینژاد ۲۶ درصد و محبوبیت روحانی ۷ درصد بوده است.
حاجیانی درباره این ادعا گفت که این رقم را بعید میداند. او معتقد است پایگاه اجتماعی روحانی در دوره برجام به بالای ۵۰ درصد و شاید ۶۰ تا ۷۰ درصد رسیده بود.
به گفته او، این محبوبیت بعد از بحرانهای ۹۶، ۹۸، کرونا و خروج آمریکا از برجام کاهش یافته، اما بعید است به ۷ درصد رسیده باشد.
تغییرات اجتماعی در آینده
حاجیانی در بررسی روندهای اجتماعی دهه آینده، «سبک زندگی» را مهمترین پیشران میداند و معتقد است جامعه ایران به سمت سبک زندگی مدرنتر، جهانیتر و مصرفگراتر حرکت خواهد کرد.
به گفته او، مهمترین تغییرات در نهاد خانواده رخ خواهد داد؛ کاهش ازدواج، افزایش طلاق، کاهش بعد خانوار و گسترش خانوادههای تکنفره و تکوالدی.
او رقم تجرد قطعی فعلی را حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر عنوان میکند.
سال ۱۴۰۱؛ نقطه عطف اجتماعی
از نگاه حاجیانی، سال ۱۴۰۱ یک نقطه عطف اجتماعی است که جامعه ایران را در حوزههایی مانند پوشش، خانواده، نگرش به دین و جایگاه زنان به «قبل و بعد» از خود تقسیم کرده است.
او معتقد است این تغییرات صرفاً در نمودهای ظاهری خلاصه نمیشود و نگرشهای سیاسی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
حاجیانی در پایان گفت: تغییرات اجتماعی را نمیتوان با سیاستهای یکطرفه و از بالا به پایین مدیریت کرد. راه آن گفتوگو و مشارکت نوجوانان، جوانان، زنان و مردان در سیاستگذاری است.