به گزارش ستاره صبح آنلاین، سرزمین سوریه امروزی در بخش بزرگی از تاریخ خود، میان قدرتهای بزرگ منطقه دستبهدست شده است. پیش از اسلام، سکههای رومی و بیزانسی در شام رواج داشتند و شهرهایی مانند دمشق، حمص و حلب در شبکه پولی منطقه نقش داشتند.
پس از فتح شام توسط مسلمانان در قرن هفتم میلادی، نظام پولی موجود بلافاصله کنار گذاشته نشد. در دوره نخست حکومت امویان، سکههایی با الگوگیری از نمونههای بیزانسی و ساسانی همچنان ضرب و استفاده میشدند.
این دوره برای تاریخ پول اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد تغییر نظام سیاسی الزاماً به معنای تغییر فوری نظام پولی نبود. سکههای نخستین مسلمانان در شام، برای مدتی زبان و تصویر پول امپراتوریهای پیشین را با قدرت جدید درهم آمیختند.
دمشق؛ جایی که سکه اسلامی شکل تازهای پیدا کرد
نقطه عطف تاریخ پول سوریه در دوران عبدالملک مروان، پنجمین خلیفه اموی، رقم خورد. عبدالملک پس از پایان جنگ داخلی و تثبیت حکومت خود، اصلاحات گستردهای در نظام اداری و پولی خلافت انجام داد و دمشق در مرکز این تحولات قرار گرفت.
در نخستین دهههای حکومت امویان، سکههای طلا هنوز از الگوهای بیزانسی تأثیر میگرفتند. حتی نمونهای از دینار طلای عبدالملک متعلق به حدود سال ۶۹۰ میلادی در مجموعه موزه بریتانیا وجود دارد که تصویر امپراتور بیزانسی و طرح صلیب را، البته با تغییراتی، حفظ کرده است.
اما چند سال بعد، شکل سکه بهطور بنیادی تغییر کرد. عبدالملک در سال ۷۷ هجری، برابر با ۶۹۶–۶۹۷ میلادی، دینار طلایی جدیدی را در دمشق ضرب کرد که دیگر تصویر حاکم یا نمادهای تصویری بیزانسی را نداشت و نوشتههای عربی و اسلامی جای آنها را گرفتند.
یک نمونه از همین دینار در موزه بریتانیا ثبت شده است؛ سکهای طلایی به وزن ۴.۲۵ گرم که در سال ۷۷ هجری در دمشق ضرب شده و نام عبدالملک بهعنوان حاکم دوره اموی بر آن ثبت شده است.
این تغییر فقط تغییر ظاهر یک سکه نبود؛ اصلاح پولی عبدالملک، مسیر سکه اسلامی را برای قرنهای بعد تغییر داد. در نمونههای جدید، تصویر جای خود را به کتیبههای عربی و مضامین اسلامی داد و سکه به ابزاری برای نمایش هویت و اقتدار سیاسی خلافت تبدیل شد. موزه بریتانیا سال ۶۹۶ میلادی را زمان ظهور نخستین سکههای بدون تصویر در این اصلاح پولی معرفی میکند.
از امویان تا ایوبیان؛ دمشق همچنان ضرابخانهای مهم ماند
با سقوط امویان و انتقال مرکز خلافت به بغداد، اهمیت سیاسی دمشق کاهش یافت، اما نقش این شهر در تاریخ پول از بین نرفت. سکههای طلا و نقره همچنان در دورههای مختلف در شام ضرب و در منطقه گردش میکردند.
حتی در دوره عباسی، نمونههایی از دینارهای طلای ضرب شده در دمشق باقی مانده است. برای مثال، موزه بریتانیا یک دینار طلای سال ۲۷۷ هجری، برابر با حدود ۸۹۰ میلادی، را ثبت کرده که در دمشق و در دوره حکومت خمارویه، فرمانروای سلسله طولونی، ضرب شده است.
در دوره ایوبیان نیز دمشق یکی از ضرابخانههای فعال منطقه بود. نمونهای از سکه مسی ایوبی متعلق به دوره عزیز یکم، مربوط به سالهای ۱۱۹۳ تا ۱۱۹۸ میلادی، در موزه بریتانیا با محل ضرب دمشق ثبت شده است.
نمونه دیگری از سکههای دوره ناصر یوسف، مربوط به سالهای ۱۲۳۶ تا ۱۲۵۹ میلادی، نیز در همین ضرابخانه ضرب شده است.
این شواهد نشان میدهد که دمشق در قرون میانه تنها یک مرکز سیاسی و فرهنگی نبود؛ بلکه همچنان بخشی از شبکه پولی و ضرابخانهای منطقه به شمار میرفت.
از عثمانی تا لیره؛ پایان عصر سکههای امپراتوری
در سال ۱۵۱۶ میلادی، سوریه به قلمرو امپراتوری عثمانی پیوست و برای حدود چهار قرن در ساختار پولی این امپراتوری قرار گرفت. در این دوره، سکههای عثمانی در شام گردش داشتند و دمشق نیز یکی از مراکز ضرب سکه بود.
در مجموعه موزه بریتانیا، برای نمونه یک سکه طلای «سلطانی» متعلق به احمد اول، سلطان عثمانی، ثبت شده که در سال ۱۶۰۳ میلادی در دمشق ضرب شده است. این سکه ۳.۴۸ گرم وزن دارد و نشان میدهد ضرابخانه دمشق در دوره عثمانی نیز به تولید سکههای طلا ادامه داده است.
با پایان جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، این نظام پولی نیز دگرگون شد. در ابتدا ارزهای خارجی در سرزمینهای تحت اداره جدید منطقه در گردش بودند، اما فرانسه بهدنبال ایجاد نظام پولی تازهای برای سوریه و لبنان رفت.
بانک سوریه که در سال ۱۹۱۹ ایجاد شده بود، مسئولیت انتشار پول جدید را بر عهده گرفت و در سال ۱۹۲۰ سازوکار پولی سوریه و لبنان وارد مرحله تازهای شد. بانک سوریه بعدها به «بانک سوریه و لبنان» تغییر نام داد و حق انتشار پول این منطقه را در اختیار داشت.
لیره سوری؛ تولد پول ملی در سایه نفوذ فرانسه
لیره سوری در همین فضای سیاسی و اقتصادی شکل گرفت. پول جدید در ابتدا به فرانک فرانسه وابسته بود و ساختار پولی آن با نظام مالی فرانسه پیوند داشت.
در سال ۱۹۲۴، بانک سوریه و لبنان حق انحصاری انتشار پول مشترک سوریه و لبنان را برای یک دوره ۱۵ ساله در اختیار گرفت. این نظام بعدها تغییر کرد و از سال ۱۹۳۷، واحدهای پولی سوریه و لبنان از یکدیگر تفکیک شدند، هرچند همچنان امکان گردش متقابل آنها وجود داشت.
با استقلال سوریه، ضرورت ایجاد ساختار پولی مستقلتر نیز افزایش یافت. بانک مرکزی سوریه در سال ۱۹۵۳ تأسیس شد و در ادامه، نقش بانک سوریه و لبنان در انتشار پول سوریه کنار گذاشته شد.
به این ترتیب، مسیر پولی سوریه از سکههای امپراتوریهای باستانی و بیزانسی، به دینارهای اموی، سکههای عثمانی و در نهایت لیره سوری رسید؛ مسیری که هر مرحله از آن بازتابی از تغییر قدرت سیاسی در این سرزمین بود.
طلا در سوریه؛ میراثی فراتر از یک سکه
در تاریخ سوریه، اهمیت طلا تنها به ضرابخانهها محدود نمیشود. طلا در فرهنگ اقتصادی و اجتماعی شام نیز جایگاه مهمی داشته و در کنار سکههای رسمی، در قالب زیورآلات و دارایی خانوادگی مورد استفاده قرار گرفته است.
اما اهمیت تاریخی طلا در سوریه بیش از هر چیز در میراث سکهشناسی این کشور دیده میشود؛ از دینارهای اصلاح شده عبدالملک که یکی از نقاط عطف تاریخ پول اسلامی بود تا سکههای طلای دوره عثمانی که در دمشق ضرب میشدند.
به همین دلیل، تاریخ سکه در سوریه را نمیتوان تنها تاریخ یک واحد پول دانست. این تاریخ، روایت تغییر زبان پول است؛ از تصویر امپراتور بیزانسی تا کتیبههای عربی دینار اموی و از سکههای طلای عثمانی تا لیره سوری.
دمشق؛ شهری که تاریخ پول اسلامی را تغییر داد
اگرچه سوریه امروز با نام لیره سوری شناخته میشود، مهمترین میراث این سرزمین در تاریخ سکه شاید به قرنها پیش بازگردد؛ زمانی که دمشق در دوره عبدالملک مروان به یکی از مهمترین مراکز اصلاح نظام پولی جهان اسلام تبدیل شد.
دینار طلای سال ۷۷ هجری که در دمشق ضرب شد، نمونهای روشن از این تحول است؛ سکهای که به جای تکرار تصویر و نمادهای امپراتوریهای پیشین، هویت پولی جدیدی را با زبان عربی و مضامین اسلامی به نمایش گذاشت.
از آن زمان تا امروز، سکه و پول در سوریه بارها همراه با تغییر حکومتها و ساختارهای سیاسی دگرگون شدهاند؛ اما دمشق همچنان در حافظه تاریخ پول منطقه، با یکی از مهمترین اصلاحات پولی جهان اسلام پیوند خورده است.
در قسمت بعدی این مجموعه، مسیر تاریخ سکه و طلا از شام به افغانستان میرسد؛ سرزمینی که سکههای تیموری هرات و کابل، ضرب سکه در دوره احمدشاه درانی و سرانجام شکلگیری افغانی، مسیر گذار از سکههای طلای امپراتوریها به پول ملی را روایت میکنند.
منبع: تجارت نیوز