صادرات نفت و درآمدهای ارزی ایران در شرایطی با کاهش مواجه شده که محدودیتهای دریایی و تحریمهای جدید آمریکا، انتقال محمولههای نفتی و دسترسی به منابع مالی حاصل از صادرات را دشوارتر کرده است.
کاهش صادرات نفت ایران
بر اساس دادههای شرکت کپلر، از زمان بازگشت محاصره دریایی آمریکا در اواسط ژوئیه ۲۰۲۶، نفت خام ایران نتوانسته از این محدوده عبور کند. ایران همچنان مقادیر محدودی نفت را به نفتکشها منتقل میکند، اما بخش قابلتوجهی از این محمولهها در داخل خلیج فارس باقی ماندهاند.
حجم نفت خام ایران که پیشتر روی کشتیها قرار گرفته و خارج از محدوده محاصره قرار داشت، از حدود ۹۰ میلیون بشکه به ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته است. کپلر پیشبینی میکند این ذخایر ممکن است در ماه آینده به پایان برسد.
محاصره دریایی چه اثری بر صادرات نفت ایران دارد؟
مقامهای نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس اعلام کردهاند که نشانههای اندکی از جابهجایی محمولههای نفت ایران در بازار مشاهده میشود.
با گذشت حدود شش ماه از آغاز جنگ، محدود شدن صادرات نفت بهعنوان مهمترین منبع درآمد ارزی ایران، فشار مضاعفی بر اقتصاد کشور وارد کرده است. کاهش ارزش ریال، افزایش تورم و تشدید مشکلات اقتصادی از دیگر عواملی هستند که بر شرایط اقتصاد ایران تأثیر گذاشتهاند.
برخی مقامها و تحلیلگران منطقهای هشدار دادهاند که افزایش فشار اقتصادی ممکن است ایران را به انجام اقدامات تلافیجویانه بیشتر سوق دهد.
افزایش تنش ایران و آمریکا
تنش میان ایران و آمریکا نیز در هفتههای اخیر بر بازار انرژی و چشمانداز صادرات نفت ایران تأثیر گذاشته است.
بر اساس گزارش ارائهشده، روز شنبه آمریکا سه نفتکش ایرانی حامل نفت را هدف قرار داد و ایران نیز موشکهای بالستیک به سمت دو ناو جنگی آمریکا، از جمله یک ناو هواپیمابر، شلیک کرد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز جمعه در شبکه اجتماعی ایکس تصویری با مضمون کاهش صادرات نفت و ارزش پول ایران منتشر کرد.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز اعلام کرده است که نیروهای مسلح ایران، از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از شرکتهای خصوصی و شبکه ناوگان سایه برای فروش نفت خام و تأمین منابع مالی استفاده میکنند.
کاهش بارگیری نفت ایران
دادههای کپلر نشان میدهد ایران در ماه اوت روزانه حدود ۲۵۵ هزار بشکه نفت در نفتکشهای داخل خلیج فارس بارگیری کرده است. این میزان حدود ۸۵ درصد کمتر از میانگین ماههای فوریه تا آوریل است.
این محمولههای جدید همچنان در پشت خط محاصره قرار دارند و به سمت خریداران حرکت نکردهاند.
تفاهم ایران و آمریکا و توقف موقت محاصره
تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ که در نهایت به تفاهمنامهای میان ایران و آمریکا در اواسط ژوئن منجر شد، شامل توقف چند هفتهای محاصره دریایی نیز بود.
این وقفه به تهران فرصت داد حجم قابلتوجهی از نفت را به خارج از کشور منتقل کند تا در آینده به خریداران تحویل داده شود. ایران همچنان از درآمد حاصل از فروش بخشی از این محمولهها استفاده میکند.
محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، روز جمعه اعلام کرد که فرایند فروش نفت و تحویل آن به مشتریان در فاصلهای هزاران کیلومتری از خلیج فارس و دریای عمان انجام شده است.
تحریمهای جدید آمریکا علیه مسیرهای مالی ایران
کپلر برآورد میکند صادرات فعلی نفت ایران، که حدود یک میلیون بشکه در روز است و بخش عمده آن به چین میرود، میتواند ذخایر نفت ایران روی آب را تا اواسط اکتبر به پایان برساند.
پرداختهای مربوط به محمولههایی که پیشتر تحویل داده شدهاند نیز احتمالاً تا اواسط دسامبر کاهش خواهد یافت.
دسترسی ایران به درآمدهای حاصل از صادرات نفت ممکن است حتی دشوارتر شود؛ چراکه تحریمهای جدید آمریکا در چارچوب کارزار فشار اقتصادی، بانکها و سایر کانالهای مالی مرتبط با معاملات ایران را هدف قرار دادهاند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس از کاهش صادرات نفت ایران سود میبرند
همزمان با کاهش صادرات نفت ایران، برخی خریداران چینی به سمت نفت عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی رفتهاند.
مقامهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس میگویند در برخی موارد، نفت ایران به دلیل کمیابی نسبی آن برای پالایشگاهها گرانتر از نفت رقیب تمام میشود.
بر اساس اظهارات این مقامها، عراق برای برخی گریدهای نفتی خود تخفیفهایی نزدیک به ۳۰ دلار در هر بشکه ارائه کرده است.
کاهش صادرات پتروشیمی ایران
پتروشیمی دومین منبع بزرگ درآمدهای ارزی ایران پس از نفت محسوب میشود و این بخش نیز وابستگی زیادی به صادرات دریایی دارد.
برآورد کپلر نشان میدهد بارگیری محمولههای پتروشیمی ایران تا ماه اوت، در مقایسه با ابتدای سال ۲۰۲۶، حدود دو سوم کاهش یافته است.
در مقابل، سایر تولیدکنندگان نفت در خلیج فارس توانستهاند بخش قابلتوجهی از صادرات خود را ادامه دهند.
پیشبینی صندوق بینالمللی پول درباره اقتصاد ایران
فشار ناشی از کاهش صادرات نفت، محدودیت درآمدهای ارزی و افزایش هزینههای تجارت، چشمانداز اقتصاد ایران را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند اقتصاد ایران در سال جاری ۵.۴ درصد کوچک شود.
امارات متحده عربی نیز ماه گذشته اعلام کرد معاملات مالی و اقتصادی با ایران را متوقف خواهد کرد. در همین حال، بخشی از مسیرهای تجاری در حال انتقال به سمت ترکیه، عراق، عمان و پاکستان هستند؛ تغییری که میتواند زمان و هزینه تجارت با ایران را افزایش دهد.
افزایش نگرانیها درباره امنیت کشتیرانی
مقامهای سعودی میگویند ایران حمایت تسلیحاتی، نیروی انسانی و اطلاعاتی بیشتری در اختیار متحدان حوثی خود در یمن قرار میدهد.
به گفته این مقامها، چنین اقدامی میتواند تهدید علیه کشتیرانی و زیرساختهای عربستان سعودی را افزایش دهد و خطر ایجاد تهدیدی جدید علیه یکی دیگر از گلوگاههای مهم کشتیرانی در منطقه را به همراه داشته باشد.
جمعبندی
کاهش صادرات نفت ایران، افت درآمدهای ارزی، محدودیتهای مالی و کاهش صادرات پتروشیمی، فشار بر اقتصاد ایران را افزایش داده است. در صورت ادامه محدودیتهای صادراتی و تشدید تحریمها، دسترسی ایران به درآمدهای نفتی و منابع ارزی میتواند بیش از گذشته تحت تأثیر قرار گیرد.