دستپاچگی بازار
توقف فعالیت یکی از پالایشگاههای بزرگ در عربستان سعودی و اعلام توقف تولید گاز طبیعی مایع از سوی قطر موجب شد بازار نفت دچار نوعی دستپاچگی شود. جنگ به اقتصاد جهان و بازار انرژی شوک وارد کرده است. ابتدای تنشها، کشورهایی مانند فرانسه، بریتانیا و آلمان از مواضع ایالات متحده حمایت کردند، اما بهتدریج نشانههایی از تغییر موضع و عقبنشینی در برخی از این کشورها دیده شد. افزایش قیمت نفت و احتمال عبور آن از مرز ۱۰۰ دلار برای اقتصاد اروپا زنگ خطر است، چراکه این اقتصادها توان تابآوری طولانیمدت در برابر چنین سطح قیمتی را ندارند.
گفتوگوی همهجانبه
تصمیمات سیاسی و دیپلماتیک شورای رهبری مانع جهش قیمت نفت شد. گفتوگوی چندجانبه میان برخی کشورهای منطقه و قدرتهای جهانی در جریان است. کشورهایی مانند قطر و عربستان سعودی در حال رایزنی با ایران، ایالات متحده، روسیه و چین هستند و نوعی گفتوگوی همهجانبه درباره آینده تحولات منطقه و بازار انرژی شکل گرفته است.
اگر این گفتوگوها به نتیجه برسد، احتمال دارد قیمت نفت در کوتاهمدت در محدوده ۹۰ تا ۹۵ دلار باقی بماند. اما اگر توافقات سیاسی شکل بگیرد و تنش منطقه کاهش یابد، ممکن است قیمت نفت تعدیل و کاهشی شود.
بازار نفت آمریکا
تولید نفت در ایالات متحده آمریکا در حال حاضر روزانه ۱۳ میلیون بشکه نفت بالا رفته است. تولید نفت آمریکا به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. اما هزینه تولید این نوع نفت نمیتواند کمتر از ۶۵ دلار در هر بشکه باشد؛ به همین دلیل آمریکا تمایل دارد قیمت نفت در بازار جهانی پایینتر از این سطح قرار نگیرد. اقتصادهای بزرگ جهان از جمله چین و هند سیاستهای اقتصادی خود را به گونهای تنظیم میکنند که با قیمتهای متعادل نفت سازگار باشد. اگر قیمت نفت از محدوده ۷۰ تا ۸۰ دلار فراتر برود، فشار قابل توجهی بر اقتصاد کشورها وارد خواهد شد. ایالات متحده ناچار است بخشی از نفت سبک برنت را صادر کند و در مقابل، نفت خام سنگین از برخی کشورها را وارد کند. نفت ایران، عراق، ونزوئلا و کویت در سواحل خلیج مکزیک فرآورش میشوند و برای تولید فرآوردههای نفتی مناسب هستند.
تنگه هرمز گذرگاه حیاتی برای اقتصاد
تنگه هرمز یک گذرگاه بینالمللی و حیاتی برای اقتصاد جهان به شمار میرود و بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز اقتصاد جهانی از این مسیر عبور میکند. ایران همواره بر باز ماندن این مسیر تأکید داشته و حتی در جریان جنگ هشتساله با صدام حسین نیز مانع بسته شدن این گذرگاه نشد. بسته شدن تنگه هرمز عملاً به سود کشوری نیست و همه کشورهای منطقه تلاش میکنند از بروز چنین وضعیتی جلوگیری شود. اگر بهطور تصادفی برخوردی میان نفتکشها یا ناوهای نظامی در این منطقه رخ دهد و یک نفتکش بزرگ در این تنگه غرق شود، ممکن است عبور و مرور در این مسیر دچار اختلال شود؛ زیرا عمق آب در برخی بخشهای این تنگه محدود است و وجود یک مانع بزرگ در کف دریا میتواند عبور کشتیها را دشوار کند. در صورت بروز اختلال در این مسیر حیاتی، پیامدهای آن تنها محدود به بازار انرژی نخواهد بود و حتی بر امنیت غذایی برخی کشورهای منطقه نیز اثر میگذارد.
کمبود کالاهای اساسی
بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله امارات متحده عربی بخش عمده مواد غذایی خود را وارد میکنند و در صورت بسته شدن مسیرهای تجاری، ممکن است ظرف مدت کوتاهی با کمبود کالاهای اساسی روبهرو شوند، در حالی که در ایران بخش قابل توجهی از نیاز غذایی در داخل کشور تولید میشود.
بحرانهای ژئوپلیتیک
هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران، حفظ باز بودن تنگه هرمز برای همه کشورهاست و این تصمیم با در نظر گرفتن امنیت و ثبات همسایگان منطقه اتخاذ شده است. ایران همواره تلاش کرده مسیرهای انرژی در خلیج فارس را برای همه کشورها حفظ کند و این اقدام نه تنها به نفع ایران، بلکه به نفع ثبات منطقه و بازار جهانی نفت است. هر تنش منطقهای اثرات گستردهای بر دیگر کشورها و بازارها دارد. در شرایط بحران ژئوپلیتیک، ذخایر نفتی کشورها نمیتوانند مانع افزایش قیمت نفت شوند. ثبات بازار وابسته به راهحلهای دیپلماتیک و مدیریت تنشهاست.
ذخایر نفت در خلیج فارس
در بسیاری از کشورهای عربی مخازن نفت در حال پر شدن هستند و این مسئله میتواند باعث شود کشورهای تولیدکننده مجبور شوند بخشی از تولید خود را متوقف کنند. توقف تولید، بازگرداندن آن را دشوار و پرهزینه میکند. یکی از دلایل تصمیمات اخیر شورای رهبری در ایران، جلوگیری از توقف تولید نفت در منطقه و حفظ ثبات عرضه بوده است. اگر تولید متوقف شود، بازار جهانی نفت با نوسان و بحران اقتصادی روبهرو خواهد شد و کنترل آن دیگر به آسانی ممکن نیست. در شرایط فعلی، عقلای جهانی وارد عمل میشوند تا جلوی اقدامات غیرمنطقی ترامپ و نتانیاهو را بگیرند. ثبات بازار نفت نه تنها به تصمیمات ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس وابسته است، بلکه به اقدامات عقلایی و مدیریت شده در سطح بینالمللی نیز نیاز دارد تا از بروز بحرانهای بزرگ جلوگیری شود.