در ۲۲ ژوئن، وزارت خزانهداری آمریکا با اقدامی که چهار دهه سیاست آمریکا را دگرگون کرد، معافیتی از تحریمها صادر کرد که به مدت ۶۰ روز تولید، فروش و تحویل نفت ایران را مجاز میسازد. این اقدام، بلافاصله به حکومت ایران نفس تازهای خواهد داد و در بلندمدت میتواند بار دیگر ایران را به کشوری ثروتمند تبدیل کند.
رفع تحریمها
آمریکا در سال ۱۹۸۰، در واکنش به بحران گروگانگیری سفارتش در تهران در سال پیش از آن، شرکتهای آمریکایی را از خرید نفت ایران منع کرد. در اوایل دهه ۲۰۱۰، این ممنوعیت با «تحریمهای ثانویه» تکمیل شد؛ تحریمهایی که سایر خریداران نفت ایران را نیز در معرض مجازات آمریکا قرار میداد. این تحریمها در چارچوب توافق هستهای باراک اوباما در سال ۲۰۱۵ تعلیق شدند، اما سه سال بعد، هنگامیکه دونالد ترامپ از آن توافق خارج شد، با شدت بیشتر دوباره اعمال شدند.
تعلیق تحریمهای اولیه
جدیدترین معافیت تحریم فراتر از تخفیف قبلی است. معافیت پیشین که ترامپ در دوران جنگ میان دو کشور صادر کرده بود، تنها نفت ایران را که از قبل روی کشتیها بارگیری شده بود در برمیگرفت. مجوزهایی که در دوران اوباما به کشورهای ثالث دادهشده بود، آنها را ملزم میکرد بهطور مستمر خرید نفت ایران را کاهش دهند؛ روندی که صادرات نفت ایران را از ۲.۵ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۱ به ۱.۵ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۲ رساند. حتی توافق هستهای اوباما نیز فقط تحریمهای ثانویه را لغو کرده بود. اما مجوز جدید ترامپ هیچیک از این محدودیتها را اعمال نمیکند. پالایشگاههای آمریکایی اکنون میتوانند مستقیماً نفت ایران را خریداری کنند، بهای آن را با دلار بپردازند و حتی آن را از نفتکشهایی که در فهرست سیاه قرار دارند تحویل بگیرند؛ اقدامی که بهطور موقت، تحریم اولیهای را که از سال ۱۹۷۹ برقرار بود، کنار میگذارد.
چرا آمریکا عقب کشید؟
یکی از انگیزههای آشکار، زنده نگهداشتن مذاکرات و درنتیجه باز نگهداشتن تنگه هرمز، باوجود افزایش تنشها بر سر ادامه حملات اسرائیل در لبنان است. افزون بر این، به گفته میشل بروها رد، معاملهگر سابق نفت که اکنون در شرکت دادهپرداز «کپلر» فعالیت میکند و همزمان مشاور وزارت انرژی آمریکا نیز هست، دولت آمریکا امیدوار است این اقدام موجب کاهش قیمت نفت، جلوگیری از دسترسی چین به نفت ارزان ایران و بازداشتن ایران از بستن تنگه هرمز شود.
نفت خام ایران از اواسط ژوئن، پس از برداشته شدن محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا، از پیش آزادانهتر در حال صادرات بود. به گفته دیوید وک از شرکت دادهپرداز «ورتکسا»، صادرات نفت ایران از تقریباً صفر در ماه مه به ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است. همچنین بارگیری نفت از جزیره خارگ، مهمترین پایانه صادراتی ایران، افزایشیافته است. البته ایران هنوز تا رسیدن به میانگین ماهانه ۲ میلیون بشکه در روز، که پیش از جنگ ثبتشده بود، فاصله دارد. اما قیمت نفت برنت، که شاخص جهانی قیمت نفت است و از زمان اعلام این امتیاز از سوی ترامپ تقریباً تغییری نکرده، نشان میدهد بازارها حتی پیش از اعلام این معافیت نیز افزایش صادرات نفت ایران را پیشبینی کرده بودند.
بازپسگیری بازار نفت
در سالهای اخیر تقریباً تمام نفت صادراتی ایران به پالایشگاههای کوچک و مستقل موسوم به «تیپات» در شمالشرق چین فروختهشده است. اکنون قیمت نفت ایران تقریباً با نفت عمان و امارات برابر شده است.
هند، که زمانی از خریداران بزرگ نفت ایران بود، شاید بخشی از نیاز خود را از ایران تأمین کند. به گفته نادر ایتایم از آرگوس، ژاپن و کره جنوبی، که تا اواخر دهه ۲۰۱۰ نیز بهطور منظم از ایران نفت میخریدند، اگر این وضعیت چند هفته ادامه یابد، ممکن است دوباره خرید نفت ایران را بررسی کنند.
معافیت تحریمی برای ایران یک موهبت است زیرا روند احیای صادرات نفت را سرعت میبخشد و با آزاد کردن فضای مخازن ذخیرهسازی که تقریباً پرشدهاند، امکان ازسرگیری تولیدی را که محدودشده بود فراهم میکند. همچنین با کاهش اصطکاک در حوزه حملونقل و پرداخت، به شرکتهای نفتی ایران ــ و درنتیجه به حکومت ایران ــ اجازه میدهد از فروش هر بشکه نفت درآمد بیشتری کسب کنند.
به گفته یکی از معاملهگران بزرگ آشنا با منطقه، اگر میلیاردها دلار درآمد سالانه ناشی از حق ترانزیت، بازگشت داراییهای مسدودشده و صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری غرامتی را که ترامپ وعده داده نیز به آن اضافه کنیم، ایران میتواند ظرف یک دهه به یکی از ثروتمندترین کشورهای حوزه خلیج فارس تبدیل شود؛ آنهم بدون آنکه امتیاز چندانی درباره برنامه هستهای خود یا حمایت از نیروهای نیابتی داده باشد.