جوانان ناکام
در شرایط حاضر ابراز سوگ بیشتر رنگ و بوی سیاسی و اعتراضی دارد و نشاندهنده تفاوت و جدا شدن از روشهای رسمی و جاری است. در حال حاضر هم با توجه به اینکه درگیر یک فاجعه ملی و جان باختن هزاران نفر از جوانان هستیم. این آئین بهویژه درباره جانباختگانی برگزار میشود که جوان و در اصطلاح عامیانه ناکام از جهان رفتهاند یعنی ازدواجنکردهاند. وقتی جانباخته در چنین شرایطی از دنیا میرود، خانواده داغدیده نیاز بیشتری به همدلی و همبستگی جمعی مییابد و مثلاً صدای دهل و سورنا موجب آگاهی و اطلاعرسانی و همراهی دیگران در یک سوگ جمعی میشود به همین دلیل همخانواده به اجرای آئینهایی مانند دهلزنی و شبیه آن روی میآورد. این مناسک بیشتر در جوامع عشایری و شهرهای کوچک مورداستفاده قرار میگیرد که همچنان سنتهای عشایری در آنها قوی است. بسیاری از عشایر لر، کرد، لک و بختیاری همچنان تا حدودی برای سوگواری از این شیوه استفاده میکنند. از اعتراضات ۱۳۹۸ به بعد اجرای این نوع آئین سوگواری در کلانشهرها و شهرهای بزرگ دارای این پیام خاص است که خانواده جانباخته، عزیز ازدسترفتهشان و خودشان را قربانی میدانند.
بدرقه جانباختهها به شیوه حماسی
در این نگاه اجرای مناسک عزاداری سنتی و مؤلفههای خاص آن مانند مکان برگزاری مراسم و نحوه سوگواری بیشتر با فضای رسمی همخوانی دارد تا شرایط خانواده سوگوار به همین دلیل همخانوادهها سعی میکنند با اجرای شیوهای دیگر یا بهرهگیری از برخی از سنتهای تاریخی و البته نوآوریهایی در اجرای مناسک خود را از جو رسمی و روایت رسمی، متمایز کند. این شیوه از برگزاری آئین سوگواری توسط خانواده جانباختگان را میتوان تا حدودی به معنای استفاده از سنتهای حماسی، رزمنامهها و داستانهای شاهنامه بهمنظور بدرقه جانباخته به شیوهای حماسی دانست، هرچند در شاهنامه در بخش سوگواریهای بیژن یا اسفندیار و دیگران به لباس کبود و مشکی پوشیدن و به خاک بر سر کردن و مویه کردن و کندن موی و بریدن موی سر زنان اشارهشده است.
سوگواری اعتراضی
در سوگ از دست رفتن چند هزار نفر از هموطنان در ایران در حوادث دیماه سبکهای جدیدی از عزاداری در حال شکلگیری و رواج است که جانمایه آن خشم است. یعنی در عزاداری مربوط به وقایع اخیر، شیوههایی از عزاداری را شاهدیم که سابقه تاریخی چندانی ندارند که میتوان از آن بهعنوان سوگواری اعتراضی نوین یادکرد که درواقع ادامه اعتراضات است. رفتارهایی مانند دستزدن، سما و پایکوبی در سوگواریهای نوین را انعکاسی از نارضایتی و اعتراضی میداند که در خیابانها هم شاهد آن بودیم. پایکوبی در آئین سوگواری جانباختگان برای به نمایش گذاشتن فردیت و شادی نیست، بلکه نشاندهنده همبستگی جمعی، جانفزایی وطن و البته استمرار زندگی است. همآوایی جمعی برای خواندن سرود «ای ایران ای مرز پرگهر» در سوگواریهای مناطق شهری رو به افزایش است، به نظر میرسد این سرود به شکل گسترده در حال تبدیلشدن به هویت جریان معترض است.
برگرفته از ایلنا