آوری شاختر، مدیر مؤسسه یانای برای امنیت انرژی در دانشکده پایداری دانشگاه رایشمن در یادداشتی برای پراجکت سیندیکیت نوشت: با تشدید جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، زیرساختها و مسیرهایی که ثبات جریان انرژی جهانی را حفظ میکنند، به طور فزایندهای به آتش جنگ کشیده شوند، که آن منجر به تزلزل شدید در بازارهای مالی جهان خواهد شد. اما بزرگ ترین خطر لزوما از دست رفتن پایدار تأمین فیزیکی نفت در جهان نیست؛ بلکه در همبستگی سیستم انرژی به اقتصاد اکثر کشورها است، که خود منجر به یک شوک مالی و ژئوپلیتیکی عظیمی در جهان خواهد شد.
اولین عامل محرک، حمله آمریکا و اسرائیل به پایانه اصلی حملونقل نفت ایران در جزیره خارک بود، جزیرهای که نقطه شروع تقریبا تمام صادرات نفت خام جمهوری اسلامی میباشد. حدود ۱۰٪ از تولید ناخالص داخلی ایران مستقیما به درآمدهای نفتی وابسته است، بنابراین هدف قرار دادن این مکان اصلی صادراتی، فقط یک ضربه تاکتیکی نیست؛ بلکه به منبع اصلی ارز خارجی و ثبات مالی رژیم ضربه زده شده است.
واکنش ایران هم متناسب این حمله بود، بستن ناوبری در تنگه هرمز – که نزدیک به یک پنجم تجارت جهانی نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) از آن عبور میکند – یک تبادل مستقیم نظامی، که به یک رویداد پرخطر جهانی تبدیل شد. با توقف رفت و آمد کشتیها ظرفیت حملونقل کاهش و حق بیمههای خطر جنگ افزایش مییابد، در نتیجه بسته شدن تنگه هرمز تأثیر مهمی بر تنظیم بازارهای انرژی خواهد گذاشت.
همچنین، افزایش فشار جنگ بر ظرفیت پالایش نفت در عربستان، نه فقط عرضه نفت خام، بلکه مستقیما بازارهای سوخت را هم تحت تأثیر قرارخواهد داد، پالایشگاههایی مانند رأس تنوره گلوگاههایی مهمی در زنجیره سوخت جهانی هستند. وقتی این بازارها تهدید شوند یا به طور موقت تعطیل گردند، حتی اگر تولید نفت دست نخورده باقی بماند، بازارهای دیزل و سوخت جت محدود تر خواهند شد. تأثیر کمبود دیزل و و سوخت جت، خیلی سریع و مستقیم است.
اختلال در تأسیسات گاز طبیعی مایع قطر به شیوهای متفاوت عمل میکند. اگرچه بازارهای گاز طبیعی مایع نسبت به سیستمهای حمل بوسیله خطوط لوله انعطاف پذیرتر هستند، اما عرضه همچنان محدود است. انتظار میرود قطر به تنهایی در دهه آینده، درحدود یک چهارم بازار جهانی گاز طبیعی مایع را به خود اختصاص دهد. بنابراین بازار بسیار تأثیر گذاری در حوضه انرژی خواهد بود. در حال حاضر، قراردادهای آینده گاز طبیعی مایع در معاملات روزانه حدود ۵۰٪ افزایش یافتهاند که این خود نشان دهنده اهمیت تأثیر فوری خطر ژئوپلیتیکی حتی بدون اختلال فیزیک بر قیمت گذاری است.
از زمان کاهش شدید تحویل گاز از طریق خطوط لوله روسیه در سال ۲۰۲۲، اروپا به طور ساختاری به واردات گاز طبیعی مایع دریایی وابسته شده است و قطر از تأمین کنندگان اصلی بلندمدت آن است. بنابراین، هرگونه اختلال پایدار در صادرات قطر مستقیما بر موازنه گاز اروپا و همچنین واردکنندگان بزرگ آسیایی تأثیر خواهد گذاشت.
این نمونهها، نمایانگر ابعاد شکنندگی ساختاری تجارت جهانی انرژی میباشند. حتی بسته شدن موقت تنگه هرمز که موجب افزایش هزینههای حملونقل، حق بیمه و قراردادهای آینده، کافی است که بر حق بیمه ریسک سیستماتیک در بازارهای جهانی گاز موثرباشد.
بهعلاوه، این تحولات میتواند بازیگران منطقهای بیشتری را به طور مستقیم تر وارد این درگیری نماید. به هر حال، عربستان سعودی و سایر تولیدکنندگان خلیج فارس با یک معضل راهبردی مهمی روبهرو هستند: عدم پاسخ به حملات به زیرساختهای انرژی آنها میتواند به هدف گیری بیشتری منجر شود؛ اما هرگونه تشدید عملیلت جنگی میتواند جنگ را گسترش داده و طولانی تر کند. در هر صورت، میزان اهمیت این مسئله خیلی زیاد است، زیرا تأسیسات انرژی منطقه، ثروتهای کم ارزشی نیستند. آنها نقش مرکزی در درآمد ملی، ثبات سیاسی و نفوذ ژئوپلیتیکی دارند.
امکانات تأثیر گذار ایران نامحدود نیست. تنگه هرمز یک گلوگاه حیاتی انتقال انرژی است، به شدت تحت حمایت است. اما به علت جغرافیای محدود آن حتی حملات محدود موشکی یا پهپادی به کشتیهای تجاری میتواند ترافیک را مختل نماید. اما آمریکا حضور دریایی قابل توجهی در خلیج فارس دارد.
اگر ایران بخواهد محاصره طولانی مدتی اعمال کند، ممکن است آن با واکنش گسترده، علیه داراییهای دریایی و زیرساختهای ساحلی ایران روبهرو شود. از این منظر، تهدیدها برای بستن تنگه هرمز ممکن است باعث افزایش حق بیمههای ریسک شود، اما نه به یک استراتژی نظامی پایدار منجر نخواهد شد. اگر ترافیک به سرعت از سر گرفته شود، احتمالا برای جبران تأثیرات مالی به دخالتهای زیادی نیازی نیست
اما، زمینه کلان اقتصادی گسترده تری موجود است. اقتصاد جهانی هم اکنون با بار سنگین بدهی دولتی بالا، فشارهای تورمی مداوم و رشد نابرابر روبهرو است. اختلال پایدار در صادرات خلیج فارس، قیمت نفت و گاز طبیعی مایع را به شدت افزایش خواهد داد که دارای پیامدهای تورمی فوری خواهد بود.
پیامدها برای بازارهای نوظهور به ویژه نگران کننده است، زیرا قیمت انرژی اغلب سهم قابل توجهی از کل پرداخت واردات آنها را تشکیل میدهد. افزایش قیمت دلار، همراه با استهلاک ارز، میتواند فشارهای تراز پرداختها و قیمت گذاری مجدد ریسک دولت را به وجود آورد. ایران با هدف قرار دادن زیرساختهایی که نه تنها دشمنان فوری بلکه مصرف کنندگان جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داده و هزینههای اقتصادی رویارویی را گسترش دهد. ممکن است هدف لزوما تعطیل کردن عرضه جهانی نباشد، بلکه ایجاد بی ثباتی کافی برای تحمیل بازنگری دیپلماتیک یا استراتژیک گسترده تر است.
این استراتژی شباهتهای تاریخی زیادی دارد؛ تحریم نفتی اوپک در سال۱۹۷۳ سیاست خارجی غرب را به طور بنیادین تغییر داد؛ حملات قبلی ایران به تأسیسات نفتی عربستان در سال ۲۰۱۹ بازارها را به طور موقت متزلزل کرد و کمبودهای پایدار را هم ایجاد نمود؛ و همچنین تبدیل جریان گاز (به اروپا) به یک اسلحه سیاسی، توسط روسیه پیش از سال ۲۰۲۲ نشان داد که وابستگی متقابل انرژی چقدر سریع میتواند به منبعی از اهرم ژئوپالیتیکی تبدیل شود.
بحران کنونی عناصری از هر یک از این رویدادها را در بر دارد، اما در حال حاضرکه اقتصاد جهانی از نظر مالی یکپارچه تر و سریع تر است، بنابر این، تأثیر این جنگ هم بیشترخواهد بود. قیمت انرژی در عرض چند هفته، اگر نگوییم چند روز، بر دادههای تورم، سیاستگذاری بانک مرکزی و میزان محبوبیت سیاسی تأثیر خواهد گذاشت. سرعت بالای این پیامدها ارزش راهبردی اختلال را بیشتر میکند و همچنین ریسک را برای بازیگران منطقهای که اقتصادشان به درآمدهای صادراتی پایدار وابسته است، افزایش میدهد.
باید اضافه کرد که، منطق اقتصادی أوضاع جنگ به محاصره پایدار یا فروپاشی گسترده عرضه وابسته نیست، بلکه، این بستگی به آسیب پذیری جهانی دارد. وقتی تمرکز زیرساختها در یک منطقه با تنش ژئوپلیتیکی مواجه میشود، بازارها استرس را به سرعت در مناطق مختلف منتقل میکنند. اگر زیرساختهای انرژی همچنان هدف قرار گیرند، ریسک فراتر از افزایش قیمتها خواهد بود. بی ثباتی طولانی مدت در منابع انرژی خلیج فارس میتواند تصمیمات سرمایهگذاری، بازارهای بیمه و همسوییهای دیپلماتیک را تغییر دهد.
تشدید اوضاع در حال حاضر، نه تنها آزمونی برای بازدارندگی نظامی بلکه نشان دهنده میزان تاب آوری سیستم انرژی جهانی در برابر یک شوک سیاسی عمدی است. در اقتصادی که به هم پیوسته است، جنگهای منطقهای که جریان انرژی در معرض خطر است، به ندرت منطقهای باقی خواهند ماند.
برگرفته از جماران